Trang chủ / Văn hóa / Văn nghệ

Đêm giao thừa của Ức Trai Nguyễn Trãi

Nguyễn Hùng Vĩ 15-02-2018 07:43
Kinhtedothi - Nguyễn Trãi để lại cho đời sau một đêm giao thừa đáng nhớ qua thơ Nôm của Cụ. Bài thơ có tên là “Trừ tịch”, với nghĩa là Giao thừa.

 

Mười hai tháng lọn mười hai

Hết tấc đông trường sang mai
Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn
Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai.
Chong đèn chực tuổi cay con mắt
Đốt trúc khua na đắng lỗ tai
Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi
Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài.
Bài thơ chắc chắn làm trong thời cụ ẩn dật, có nghĩa là tuổi đã lớn. Giọng điệu từ tốn chuyển dần sang hoài niệm và lãng quên thế sự của một hưu quan.
Câu thơ đầu tiên vừa điềm tĩnh vừa dân dã, sáu chữ thì đã có đến 4 chữ là số đếm: Thời gian bước đi trên đôi chân chậm chắc và không thể khác của nó. Hai chữ đầu mở ra và hai chữ cuối lặp lại như một vòng luân phiên, mặc định. Cái dân dã nữa của Nguyễn Trãi là dùng đúng lối nói dân gian như “Rằm đã tỏ rằm”, “Mười mặt rõ mười”… Đó chính là mục đích sáng tạo thơ Nôm của cụ: Xây dựng một nền thơ ca tiếng Việt ở thời đại đầu của sự phát triển.
Nếu câu thơ thứ nhất kể tháng thì câu tiếp theo kể thời khắc Giao thừa, chủ điểm chính của bài. Vì là ngôn ngữ cách đây đã hơn 5 thế kỷ rưỡi, nên chữ nghĩa nên hiểu một cách tinh tế. Chữ “tấc” vốn có gốc Hán Việt là “tức”: Chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, thoạt xảy đến.

Ta vẫn nói “tức khắc” để chỉ sự việc xảy ra trong thời gian cực ngắn. “Đông trường” là đêm mùa Đông. Mùa Hè thì ngày dài đêm ngắn, mùa Đông thì ngày ngắn đêm dài… Nhân dân, bằng kinh nghiệm của mình cũng nói thế: Đêm rằng đêm lạnh cái đêm đông trường/Nửa chăn nửa chiếu nửa giường em đợi chờ ai (dân ca). Ngày mùa Hè thì ta gọi nó là “nhật trường” hay “hạ trường”: Rồi hóng mát thuở ngày trường (Nguyễn Trãi).
Đó chính là thời khắc của ngày thì cùng, trong tháng thì tận. Ở thời khắc đó xảy ra sự chuyển giao. Câu thơ thứ hai có cái chữ SANG này, xưa nay các học giả đều cùng nhau phiên là Hết tấc đông trường SÁNG mai. Có lẽ các cụ ngẫm hơi vội hoặc bằng lòng mà theo nhau.

Văn mạch câu thơ nghe ra không ổn. Đang tả thời khắc Giao thừa mà hai chữ “sáng mai” xuất hiện đột ngột, nó thượng hạ bất thông với ý tứ những câu sau. SANG ở đây với nghĩa “chuyển qua theo một hướng không gian hoặc thời gian nào đó”. Ở đây, Nguyễn Trãi nói về thời khắc chuyển giao khi hết 12 tháng, hết canh khắc của ngày cuối, đêm cuối để sang hôm sau.
Và sự chuyển giao đó tiếp tục được triển khai bằng cặp đối, một câu ngầm ý “giao”, một câu ẩn ý “thừa”: “Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai”. Người xưa quan niệm Hắc Đế là thần mùa Đông, Huyền Minh là thần mùa Xuân. Giao thừa là thời khắc họ đổi ấn cho nhau để đảm lãnh trách nhiệm. Câu này là “giao”.

Nhưng có hai vị thần khác, biểu tượng cho hiện tượng tự nhiên, cụ thể hơn, thì vẫn tiếp tục công việc của họ là Sóc Phong (thần gió bấc), Bạch Tuyết (thần sương tuyết) thì vẫn tiếp tục cái công việc cuối cùng của họ, vẫn còn đeo đai. Tự nhiên không đứt đoạn, cái rét vẫn thấm thía đất trời. Đó chính là “thừa”. Bút pháp cụ Ức Trai thật chặt chẽ để nói trúng cái thời điểm cụ sáng tạo.
Về riêng tư, Tết đến, trẻ con mong ngóng, người già trẻ lại bởi hồi ức, bởi tục lệ từ xưa đem lại: “Chong đèn chực tuổi cay con mắt/Đốt trúc khua na đắng lỗ ta”. Đốt trúc là đốt pháo làm bằng ống tre nứa, khua na vốn gốc từ Hán Việt là khu na: Khu trừ ma quỷ, một nghi lễ trừ tà. Chữ khua hay xua trong tiếng Việt đều có gốc từ chữ khu này.

Câu thơ vừa thực cái cảnh Giao thừa, vừa hồn nhiên vì thật giản dị. Dẫu trẻ con hay người già cũng đều mang tâm lý chực tuổi cả. Nhưng làm sao mà câu trên thì có “cay”, câu dưới thì có “đắng”? So với cái cảm hứng dân gian Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh… thì Nguyễn Trãi ngẫm ngợi hơn nhiều về nhân tình thế thái khi ông phải từ bỏ chính trường.
Ông kết bài bằng một tình thế và cao hơn, là một lựa chọn. Khi xưa làm quan thì sắp Tết, triều đình ban lịch cho quan lại như một ân huệ gọi là “lịch quan”, nay hưu nghỉ, không còn ưu ái đó nữa nên “chẳng thấy”, mà cũng chả cần hỏi. Nay hết quan hoàn dân thì ứng xử kiểu dân dã: Muốn biết tháng Giêng ngắn hay dài, thì ta phải “ướm” thôi. Ướm là lẩm nhẩm tính toán rồi đoán định tự mình mà thôi. Cảnh hưu nhàn nó là vậy. Từ cái ướm bắt đầu tháng Giêng đó mà người ta tính ra tiết khí, sự hanh thông hay trắc trở cả năm mới.
Một giao thừa trong bài thơ không có bóng người khác, chỉ mình danh nhân với cảnh vật rồi suy ngẫm mà thôi. Sâu sắc, điềm đạm.

TAG: đêm giao thừa Ức Trai Nguyễn Trãi trừ Tịchrn
 
Tin khác
Phụ nữ huyện Thanh Trì giành ngôi vị Quán quân hội thi ứng xử đẹp
Phụ nữ huyện Thanh Trì giành ngôi vị Quán quân hội thi ứng xử đẹp
Kinhtedothi - Ngày 16/10, Hội LHPN TP Hà Nội tổ chức hội thi “Phụ nữ Thủ đô ứng xử thanh lịch, văn minh - Chung sức xây dựng nông thôn mới”.
Quang Hải: ‘Ngôi đầu bảng AFF Cup chỉ là trong tầm tay của ĐT Việt Nam’
Quang Hải: ‘Ngôi đầu bảng AFF Cup chỉ là trong tầm tay của ĐT Việt Nam’
Kinhtedothi - Trong buổi phỏng vấn trước khi sang Hàn Quốc tập huấn, tiền vệ Quang Hải đã tiết lộ mục tiêu đầu tiên của ĐT Việt Nam ở AFF Cup 2018.
Hà Nội tổ chức giải Marathon Quốc tế sau 25 năm vắng bóng
Hà Nội tổ chức giải Marathon Quốc tế sau 25 năm vắng bóng
Kinhtedothi - Sáng 16/10, tại Hà Nội đã diễn ra họp báo Giải Marathon Quốc tế Di sản Hà Nội 2018 (Hanoi International Heritage Marathon 2018).
Phần thi cầu kỳ, bắt mắt nhất tại Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2018
Phần thi cầu kỳ, bắt mắt nhất tại Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2018
Kinhtedothi - Trong cuộc thi Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2018 (Miss Grand International) đang diễn ra tại Myanmar, những bộ trang phục dân tộc ấn tượng nhất đã được trình diễn. Đại diện Việt Nam tại cuộc thi này là Á hậu 1 Hoa hậu Việt Nam 2018 Bùi Phương Nga.
ĐTQG Việt Nam tập các bài lạ trước ngày sang Hàn Quốc
ĐTQG Việt Nam tập các bài lạ trước ngày sang Hàn Quốc
Kinhtedothi - HLV Park Hang-seo tiếp tục mang tới những bài tập thú vị cho đội tuyển Việt Nam trước đợt tập huấn tại Hàn Quốc.
Sau khi “vạ miệng” diva Mỹ Linh khẳng định đã ngừng kinh doanh làm đẹp
Sau khi “vạ miệng” diva Mỹ Linh khẳng định đã ngừng kinh doanh làm đẹp
Kinhtedothi - Vừa qua, ca sĩ Mỹ Linh đã “vạ miệng” liên quan đến vấn đề xây dựng nhà hát 1.500 tỷ ở Thủ Thiêm. Chính vì phát ngôn thiếu kiểm soát khiến cư dân trên mạng ném đá, và đặc biệt còn đào xới vấn đề xây nhà cũng như kinh doanh làm đẹp, dự án giáo dục âm nhạc của chị.
Mỗi tuần một cuốn sách: Yêu không gian làng quê cùng “Xóm Bờ Giậu”
Mỗi tuần một cuốn sách: Yêu không gian làng quê cùng “Xóm Bờ Giậu”
Kinhtedothi - Tập truyện đồng thoại “Xóm Bờ Giậu” của nhà văn Trần Đức Tiến tựa như những thước phim đầy phép nhiệm màu về thiên nhiên nơi làng quê.
Xét tặng danh hiệu nghệ nhân ẩm thực: Quy chế bất cập, bỏ sót người tài
Xét tặng danh hiệu nghệ nhân ẩm thực: Quy chế bất cập, bỏ sót người tài
Kinhtedothi - Sinh ra trong những gia đình có truyền thống về ẩm thực, nắm trong tay nhiều “bí quyết” gia truyền, có thâm niên hàng chục năm đứng bếp nhưng nhiều đầu bếp tại các làng nghề, phố nghề Hà Nội vẫn không có “duyên” với danh hiệu nghệ nhân. Nhiều chuyên gia cho rằng, quy chế xét tặng quá ngặt nghèo nên vẫn còn bỏ sót người tài.
Múa rối của Việt Nam và của Lào cùng giành Huy hương Vàng
Múa rối của Việt Nam và của Lào cùng giành Huy hương Vàng
Kinhtedothi - Tối 15/10, Liên hoan múa rối quốc tế lần thứ 5 đã bế mạc. Sau 1 tuần tranh tài, 7 đoàn nghệ thuật rối tiêu biểu của các quốc gia đã cống hiến cho khán giả Việt Nam những màn biểu diễn có 1 không 2.
Phong Phú Hà Nam lần đầu tiên vô địch giải bóng đá nữ Vô địch Quốc gia
Phong Phú Hà Nam lần đầu tiên vô địch giải bóng đá nữ Vô địch Quốc gia
Kinhtedothi - Giành chiến thắng với tỷ số 1 - 0 trước TP Hồ Chí Minh I vào chiều 15/10, Phong Phú Hà Nam đã chính thức biến chính đối thủ thành cựu vương. Đây là lần đầu tiên Phong Phú Hà Nam lên ngôi vô địch giải bóng đá nữ Vô địch Quốc gia - Cúp Thái Sơn Bắc 2018.
Bùi Tiến Dũng mắc sai lầm giúp Becamex Bình Dương vô địch Cúp Quốc gia 2018
Bùi Tiến Dũng mắc sai lầm giúp Becamex Bình Dương vô địch Cúp Quốc gia 2018
Kinhtedothi - Với 2 sai lầm nghiêm trọng trong trận chung kết Cúp Quốc gia, thủ môn Bùi Tiến Dũng của FLC Thanh Hóa khiến đội nhà nhận thất bại trước Becamex Bình Dương với tỷ số 1-3 và đành ngậm ngùi nhìn đối thủ đoạt Cúp quốc gia.