Trang chủ / Văn hóa / Văn nghệ

Đêm giao thừa của Ức Trai Nguyễn Trãi

Nguyễn Hùng Vĩ 15-02-2018 07:43
Kinhtedothi - Nguyễn Trãi để lại cho đời sau một đêm giao thừa đáng nhớ qua thơ Nôm của Cụ. Bài thơ có tên là “Trừ tịch”, với nghĩa là Giao thừa.

 

Mười hai tháng lọn mười hai

Hết tấc đông trường sang mai
Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn
Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai.
Chong đèn chực tuổi cay con mắt
Đốt trúc khua na đắng lỗ tai
Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi
Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài.
Bài thơ chắc chắn làm trong thời cụ ẩn dật, có nghĩa là tuổi đã lớn. Giọng điệu từ tốn chuyển dần sang hoài niệm và lãng quên thế sự của một hưu quan.
Câu thơ đầu tiên vừa điềm tĩnh vừa dân dã, sáu chữ thì đã có đến 4 chữ là số đếm: Thời gian bước đi trên đôi chân chậm chắc và không thể khác của nó. Hai chữ đầu mở ra và hai chữ cuối lặp lại như một vòng luân phiên, mặc định. Cái dân dã nữa của Nguyễn Trãi là dùng đúng lối nói dân gian như “Rằm đã tỏ rằm”, “Mười mặt rõ mười”… Đó chính là mục đích sáng tạo thơ Nôm của cụ: Xây dựng một nền thơ ca tiếng Việt ở thời đại đầu của sự phát triển.
Nếu câu thơ thứ nhất kể tháng thì câu tiếp theo kể thời khắc Giao thừa, chủ điểm chính của bài. Vì là ngôn ngữ cách đây đã hơn 5 thế kỷ rưỡi, nên chữ nghĩa nên hiểu một cách tinh tế. Chữ “tấc” vốn có gốc Hán Việt là “tức”: Chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, thoạt xảy đến.

Ta vẫn nói “tức khắc” để chỉ sự việc xảy ra trong thời gian cực ngắn. “Đông trường” là đêm mùa Đông. Mùa Hè thì ngày dài đêm ngắn, mùa Đông thì ngày ngắn đêm dài… Nhân dân, bằng kinh nghiệm của mình cũng nói thế: Đêm rằng đêm lạnh cái đêm đông trường/Nửa chăn nửa chiếu nửa giường em đợi chờ ai (dân ca). Ngày mùa Hè thì ta gọi nó là “nhật trường” hay “hạ trường”: Rồi hóng mát thuở ngày trường (Nguyễn Trãi).
Đó chính là thời khắc của ngày thì cùng, trong tháng thì tận. Ở thời khắc đó xảy ra sự chuyển giao. Câu thơ thứ hai có cái chữ SANG này, xưa nay các học giả đều cùng nhau phiên là Hết tấc đông trường SÁNG mai. Có lẽ các cụ ngẫm hơi vội hoặc bằng lòng mà theo nhau.

Văn mạch câu thơ nghe ra không ổn. Đang tả thời khắc Giao thừa mà hai chữ “sáng mai” xuất hiện đột ngột, nó thượng hạ bất thông với ý tứ những câu sau. SANG ở đây với nghĩa “chuyển qua theo một hướng không gian hoặc thời gian nào đó”. Ở đây, Nguyễn Trãi nói về thời khắc chuyển giao khi hết 12 tháng, hết canh khắc của ngày cuối, đêm cuối để sang hôm sau.
Và sự chuyển giao đó tiếp tục được triển khai bằng cặp đối, một câu ngầm ý “giao”, một câu ẩn ý “thừa”: “Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai”. Người xưa quan niệm Hắc Đế là thần mùa Đông, Huyền Minh là thần mùa Xuân. Giao thừa là thời khắc họ đổi ấn cho nhau để đảm lãnh trách nhiệm. Câu này là “giao”.

Nhưng có hai vị thần khác, biểu tượng cho hiện tượng tự nhiên, cụ thể hơn, thì vẫn tiếp tục công việc của họ là Sóc Phong (thần gió bấc), Bạch Tuyết (thần sương tuyết) thì vẫn tiếp tục cái công việc cuối cùng của họ, vẫn còn đeo đai. Tự nhiên không đứt đoạn, cái rét vẫn thấm thía đất trời. Đó chính là “thừa”. Bút pháp cụ Ức Trai thật chặt chẽ để nói trúng cái thời điểm cụ sáng tạo.
Về riêng tư, Tết đến, trẻ con mong ngóng, người già trẻ lại bởi hồi ức, bởi tục lệ từ xưa đem lại: “Chong đèn chực tuổi cay con mắt/Đốt trúc khua na đắng lỗ ta”. Đốt trúc là đốt pháo làm bằng ống tre nứa, khua na vốn gốc từ Hán Việt là khu na: Khu trừ ma quỷ, một nghi lễ trừ tà. Chữ khua hay xua trong tiếng Việt đều có gốc từ chữ khu này.

Câu thơ vừa thực cái cảnh Giao thừa, vừa hồn nhiên vì thật giản dị. Dẫu trẻ con hay người già cũng đều mang tâm lý chực tuổi cả. Nhưng làm sao mà câu trên thì có “cay”, câu dưới thì có “đắng”? So với cái cảm hứng dân gian Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh… thì Nguyễn Trãi ngẫm ngợi hơn nhiều về nhân tình thế thái khi ông phải từ bỏ chính trường.
Ông kết bài bằng một tình thế và cao hơn, là một lựa chọn. Khi xưa làm quan thì sắp Tết, triều đình ban lịch cho quan lại như một ân huệ gọi là “lịch quan”, nay hưu nghỉ, không còn ưu ái đó nữa nên “chẳng thấy”, mà cũng chả cần hỏi. Nay hết quan hoàn dân thì ứng xử kiểu dân dã: Muốn biết tháng Giêng ngắn hay dài, thì ta phải “ướm” thôi. Ướm là lẩm nhẩm tính toán rồi đoán định tự mình mà thôi. Cảnh hưu nhàn nó là vậy. Từ cái ướm bắt đầu tháng Giêng đó mà người ta tính ra tiết khí, sự hanh thông hay trắc trở cả năm mới.
Một giao thừa trong bài thơ không có bóng người khác, chỉ mình danh nhân với cảnh vật rồi suy ngẫm mà thôi. Sâu sắc, điềm đạm.

TAG: đêm giao thừa Ức Trai Nguyễn Trãi trừ Tịchrn
 
Tin khác
Tìm về Tết xưa tại Hoàng thành Thăng Long
Tìm về Tết xưa tại Hoàng thành Thăng Long
Kinhtedothi - Trưng bày gợi nhớ Tết xưa với chủ đề “Hương Xuân”, tái hiện nhiều hình ảnh sinh động như nghênh rồng ngày xuân, xin chữ thư pháp và thú chơi câu đối Tết sẽ diễn ra tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội vào ngày 26/1.
HLV Park Hang Seo tự tin biết cách hóa giải sức mạnh của Jordan
HLV Park Hang Seo tự tin biết cách hóa giải sức mạnh của Jordan
Kinhtedothi - Tại buổi họp báo trước trận đấu vòng 1/8, HLV Park Hang Seo khẳng định đã tìm ra được công thức chiến thắng của tuyển Jordan, và biết cách hóa giải sức mạnh của đối thủ.
FLC đề xuất xây sân vận động lớn và hiện đại nhất thế giới tại ngoại thành Hà Nội
FLC đề xuất xây sân vận động lớn và hiện đại nhất thế giới tại ngoại thành Hà Nội
Kinhtedothi - Đầu tháng 1/2019, Tập đoàn FLC đã có văn bản gửi UBND thành phố Hà Nội, đề xuất ý tưởng quy hoạch và đầu tư một khu phức hợp sân vận động, dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí có quy mô lớn, nằm tại một trong các khu vực thuộc huyện Đông Anh, Mê Linh hoặc Sóc Sơn.
Những hình ảnh đẹp của Phó thủ tướng Vũ Đức Đam khi chơi bóng
Những hình ảnh đẹp của Phó thủ tướng Vũ Đức Đam khi chơi bóng
Kinhtedothi - Ghi hai bàn thắng trong trận giao lưu bóng đá hữu nghị giữa các nghị sĩ Việt Nam và Hàn Quốc. Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam đã để lại những hình ảnh đẹp mắt đối với người xem tại sân Hàng Đẫy.
Bộ VHTT&DL cần đưa ra quy tắc ứng xử tại lễ hội
Bộ VHTT&DL cần đưa ra quy tắc ứng xử tại lễ hội
Kinhtedothi - Sáng 19/1, Bộ VHTT&DL tổ chức Hội nghị triển khai công tác văn hóa, thể thao và du lịch năm 2019. Đến dự Hội nghị có Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam. Tại điểm cầu Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Ngô Văn Quý tham dự hội nghị.
HLV Park Hang Seo làm công tác tư tưởng trước trận đấu với đội tuyển Jordan
HLV Park Hang Seo làm công tác tư tưởng trước trận đấu với đội tuyển Jordan
Kinhtedothi - Đội tuyển Việt Nam đã bước vào buổi tập chuẩn bị cho trận đấu gặp Jordan trong khuôn khổ vòng 1/8 của VCK Asian Cup 2019.
Truyện ngắn: Đêm của phương Nam
Truyện ngắn: Đêm của phương Nam
Kinhtedothi - Dạ Mai đang ở phố Thuốc Bắc. Anh có thể đến ngay bây giờ, được không?
Nét đẹp đền Quán Thánh
Nét đẹp đền Quán Thánh
Kinhtedothi - Đền Quán Thánh tọa lạc tại vị trí góc đường Thanh Niên và phố Quán Thánh, quận Ba Đình.
Để lễ hội hết tả tơi
Để lễ hội hết tả tơi
Kinhtedothi - Lễ hội chọi trâu Phù Ninh (Phú Thọ) dừng tổ chức chờ đề án mới, Lễ hội cướp chiếu Đức Bụt (Vĩnh Phúc), Hội Phết Hiền Quan (Phú Thọ) phải thay đổi hình thức tổ chức… là những kịch bản đã được các địa phương thống nhất cùng Bộ VHTT&DL tại hội nghị triển khai công tác quản lý, tổ chức lễ hội năm 2019, diễn ra chiều 18/1 tại Bộ VHTT&DL.
Đưa Hoàng Thành Thăng Long trở thành công trình văn hóa tiêu biểu của Thủ đô và đất nước
Đưa Hoàng Thành Thăng Long trở thành công trình văn hóa tiêu biểu của Thủ đô và đất nước
Kinhtedothi - Chiều 18/1, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức Hội nghị tổng kết hoạt động 2018 và phương hướng hoạt động 2019 của Hội đồng tư vấn khoa học nghiên cứu, bảo tồn khu di tích Cổ Loa - Thành cổ Hà Nội. Chủ tịch UBND TP Nguyễn Đức Chung chủ trì hội nghị.
Bùi Tiến Dụng: “Em luôn trò chuyện với anh Bùi Tiến Dũng sau mỗi trận đấu'
Bùi Tiến Dụng: “Em luôn trò chuyện với anh Bùi Tiến Dũng sau mỗi trận đấu"
Kinhtedothi - Sáng 18/1, đội tuyển U22 Việt Nam tiếp tục có 2 buổi tập trên sân Trung tâm đào tạo bóng đá trẻ VFF để chuẩn bị cho giải U22 Đông Nam Á.