Trang chủ / Văn hóa / Văn nghệ

Đêm giao thừa của Ức Trai Nguyễn Trãi

Nguyễn Hùng Vĩ 15-02-2018 07:43
Kinhtedothi - Nguyễn Trãi để lại cho đời sau một đêm giao thừa đáng nhớ qua thơ Nôm của Cụ. Bài thơ có tên là “Trừ tịch”, với nghĩa là Giao thừa.

 

Mười hai tháng lọn mười hai

Hết tấc đông trường sang mai
Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn
Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai.
Chong đèn chực tuổi cay con mắt
Đốt trúc khua na đắng lỗ tai
Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi
Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài.
Bài thơ chắc chắn làm trong thời cụ ẩn dật, có nghĩa là tuổi đã lớn. Giọng điệu từ tốn chuyển dần sang hoài niệm và lãng quên thế sự của một hưu quan.
Câu thơ đầu tiên vừa điềm tĩnh vừa dân dã, sáu chữ thì đã có đến 4 chữ là số đếm: Thời gian bước đi trên đôi chân chậm chắc và không thể khác của nó. Hai chữ đầu mở ra và hai chữ cuối lặp lại như một vòng luân phiên, mặc định. Cái dân dã nữa của Nguyễn Trãi là dùng đúng lối nói dân gian như “Rằm đã tỏ rằm”, “Mười mặt rõ mười”… Đó chính là mục đích sáng tạo thơ Nôm của cụ: Xây dựng một nền thơ ca tiếng Việt ở thời đại đầu của sự phát triển.
Nếu câu thơ thứ nhất kể tháng thì câu tiếp theo kể thời khắc Giao thừa, chủ điểm chính của bài. Vì là ngôn ngữ cách đây đã hơn 5 thế kỷ rưỡi, nên chữ nghĩa nên hiểu một cách tinh tế. Chữ “tấc” vốn có gốc Hán Việt là “tức”: Chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, thoạt xảy đến.

Ta vẫn nói “tức khắc” để chỉ sự việc xảy ra trong thời gian cực ngắn. “Đông trường” là đêm mùa Đông. Mùa Hè thì ngày dài đêm ngắn, mùa Đông thì ngày ngắn đêm dài… Nhân dân, bằng kinh nghiệm của mình cũng nói thế: Đêm rằng đêm lạnh cái đêm đông trường/Nửa chăn nửa chiếu nửa giường em đợi chờ ai (dân ca). Ngày mùa Hè thì ta gọi nó là “nhật trường” hay “hạ trường”: Rồi hóng mát thuở ngày trường (Nguyễn Trãi).
Đó chính là thời khắc của ngày thì cùng, trong tháng thì tận. Ở thời khắc đó xảy ra sự chuyển giao. Câu thơ thứ hai có cái chữ SANG này, xưa nay các học giả đều cùng nhau phiên là Hết tấc đông trường SÁNG mai. Có lẽ các cụ ngẫm hơi vội hoặc bằng lòng mà theo nhau.

Văn mạch câu thơ nghe ra không ổn. Đang tả thời khắc Giao thừa mà hai chữ “sáng mai” xuất hiện đột ngột, nó thượng hạ bất thông với ý tứ những câu sau. SANG ở đây với nghĩa “chuyển qua theo một hướng không gian hoặc thời gian nào đó”. Ở đây, Nguyễn Trãi nói về thời khắc chuyển giao khi hết 12 tháng, hết canh khắc của ngày cuối, đêm cuối để sang hôm sau.
Và sự chuyển giao đó tiếp tục được triển khai bằng cặp đối, một câu ngầm ý “giao”, một câu ẩn ý “thừa”: “Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai”. Người xưa quan niệm Hắc Đế là thần mùa Đông, Huyền Minh là thần mùa Xuân. Giao thừa là thời khắc họ đổi ấn cho nhau để đảm lãnh trách nhiệm. Câu này là “giao”.

Nhưng có hai vị thần khác, biểu tượng cho hiện tượng tự nhiên, cụ thể hơn, thì vẫn tiếp tục công việc của họ là Sóc Phong (thần gió bấc), Bạch Tuyết (thần sương tuyết) thì vẫn tiếp tục cái công việc cuối cùng của họ, vẫn còn đeo đai. Tự nhiên không đứt đoạn, cái rét vẫn thấm thía đất trời. Đó chính là “thừa”. Bút pháp cụ Ức Trai thật chặt chẽ để nói trúng cái thời điểm cụ sáng tạo.
Về riêng tư, Tết đến, trẻ con mong ngóng, người già trẻ lại bởi hồi ức, bởi tục lệ từ xưa đem lại: “Chong đèn chực tuổi cay con mắt/Đốt trúc khua na đắng lỗ ta”. Đốt trúc là đốt pháo làm bằng ống tre nứa, khua na vốn gốc từ Hán Việt là khu na: Khu trừ ma quỷ, một nghi lễ trừ tà. Chữ khua hay xua trong tiếng Việt đều có gốc từ chữ khu này.

Câu thơ vừa thực cái cảnh Giao thừa, vừa hồn nhiên vì thật giản dị. Dẫu trẻ con hay người già cũng đều mang tâm lý chực tuổi cả. Nhưng làm sao mà câu trên thì có “cay”, câu dưới thì có “đắng”? So với cái cảm hứng dân gian Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh… thì Nguyễn Trãi ngẫm ngợi hơn nhiều về nhân tình thế thái khi ông phải từ bỏ chính trường.
Ông kết bài bằng một tình thế và cao hơn, là một lựa chọn. Khi xưa làm quan thì sắp Tết, triều đình ban lịch cho quan lại như một ân huệ gọi là “lịch quan”, nay hưu nghỉ, không còn ưu ái đó nữa nên “chẳng thấy”, mà cũng chả cần hỏi. Nay hết quan hoàn dân thì ứng xử kiểu dân dã: Muốn biết tháng Giêng ngắn hay dài, thì ta phải “ướm” thôi. Ướm là lẩm nhẩm tính toán rồi đoán định tự mình mà thôi. Cảnh hưu nhàn nó là vậy. Từ cái ướm bắt đầu tháng Giêng đó mà người ta tính ra tiết khí, sự hanh thông hay trắc trở cả năm mới.
Một giao thừa trong bài thơ không có bóng người khác, chỉ mình danh nhân với cảnh vật rồi suy ngẫm mà thôi. Sâu sắc, điềm đạm.

TAG: đêm giao thừa Ức Trai Nguyễn Trãi trừ Tịchrn
 
Tin khác
Truyền thống một làng nghề
Truyền thống một làng nghề
Kinhtedothi - Làng nghề truyền thống Bát Tràng có cách đây gần 100 năm. Nơi đây, hàng năm cho ra đời hàng trăm sản phẩm gốm sứ chất lương cao, được người dân trong nước và bạn bè quốc tế ưa chuộng.
Đánh thức không gian cũ
Đánh thức không gian cũ
Kinhtedothi - Hà Nội đang lên kế hoạch chỉnh trang khu vực Hồ Văn, cũng như phục dựng các kiến trúc từng có trên gò Kim Châu ở giữa hồ. Có nghĩa, một phần quan trọng của quần thể Văn Miếu – Quốc Tử Giám đang đứng trước cơ hội được đánh thức.
Tái tạo không gian văn hóa: Làm thế nào để thu hút cộng đồng?
Tái tạo không gian văn hóa: Làm thế nào để thu hút cộng đồng?
Kinhtedothi - KTS Trần Huy Ánh cho rằng Hà Nội đang thành công với nhiều dự án tái tạo không gian văn hóa cũ, nhưng cũng không thiếu dự án thất bại khiến những người sống trong đó sống khổ sống dở.
Bỏng mắt với sáu mỹ nhân của  Victoria’s Secret
Bỏng mắt với sáu mỹ nhân của Victoria’s Secret
Kinhtedothi - Thương hiệu thời trang nội y danh tiếng Victoria’s Secret vừa tung ra bộ ảnh quảng cáo sản phẩm mới.
“Vì cuộc sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em trong thế giới công nghệ số”
“Vì cuộc sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em trong thế giới công nghệ số”
Kinhtedothi - Thiết thực hưởng ứng Tháng hành động vì trẻ em năm 2018 trên địa bàn TP với chủ đề “Vì cuộc sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em trong thế giới công nghệ số”, đồng thời tổ chức các hoạt động văn hóa, giải trí an toàn, lành mạnh, thu hút được sự tham gia của trẻ em trên địa bàn Thủ đô, tại Phố Sách Hà Nội (Phố 19 tháng 12, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội) sẽ diễn ra Hội sách thiếu nhi 1/6/2018 và Lễ Tổng kết và Trao giải cuộc thi Đại sứ văn hóa đọc Thủ đô năm học 2017 - 2018.
86 nghệ sĩ cải lương 2 miền Nam - Bắc hội tụ trong “Thầy Ba Đợi”
86 nghệ sĩ cải lương 2 miền Nam - Bắc hội tụ trong “Thầy Ba Đợi”
Kinhtedothi - “Thầy Ba Đợi” với sự góp mặt của 86 nghệ sĩ cải hương 2 miền Nam - Bắc sẽ ra có 2 đêm công diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội (27 và 28/5).
“Sống Khỏe để yêu thương”: Sự kiện âm nhạc “bom tấn” đầu hè 2018
“Sống Khỏe để yêu thương”: Sự kiện âm nhạc “bom tấn” đầu hè 2018
Kinhtedothi - Bạn đã sẵn sàng “check - in” tại sự kiện “khủng” lần đầu tiên được VietinBank tổ chức ngoài trời tại TP. Hà Nội và TP. HCM? Đừng quên đến với chuỗi chương trình nghệ thuật, trò chơi vận động hấp dẫn cùng hoạt động ý nghĩa gây Quỹ VietinBank “Sống cho Tương lai”.
VinTaTa công bố kết quả cuộc thi “Tác giả lừng danh”
VinTaTa công bố kết quả cuộc thi “Tác giả lừng danh”
Kinhtedothi - Hãng phim hoạt hình VinTaTa (Tập đoàn Vingroup) vừa công bố kết quả cuộc thi “Tác giả lừng danh” với tổng giá trị giải thưởng lên đến gần 2 tỷ đồng. Trong đó, nhóm The Whale Hunters đã vượt qua hơn 800 tác giả để giành ngôi vị quán quân với kịch bản “Monta trong dải ngân hà kỳ cục”.
Cơ hội tạo dựng một cộng đồng văn hóa sáng tạo vững mạnh
Cơ hội tạo dựng một cộng đồng văn hóa sáng tạo vững mạnh
Kinhtedothi - Dự án Không gian văn hóa sáng tạo Việt Nam được triển khai với mục tiêu mở ra kênh đối thoại trực tiếp giữa nhà hoạch định chính sách và các chủ không gian sáng tạo.
Sân khấu dịp Quốc tế Thiếu nhi: Chưa nhiều “món ngon”
Sân khấu dịp Quốc tế Thiếu nhi: Chưa nhiều “món ngon”
Kinhtedothi - Từ giữa tháng 5/2018, sân khấu của Nhà hát Tuổi trẻ, Nhà hát Múa rối Thăng Long, Nhà hát Múa rối T.Ư… đã rộn ràng các chương trình nghệ thuật cho thiếu nhi.
Liên đoàn Xiếc Việt Nam giới thiệu chương trình xiếc thú đặc biệt
Liên đoàn Xiếc Việt Nam giới thiệu chương trình xiếc thú đặc biệt
Kinhtedothi - Nhân dịp Quốc tế Thiếu nhi (1/6), Liên đoàn Xiếc Việt Nam sẽ giới thiệu tới khán giả nhỏ tuổi nhiều tiết mục xiếc thú đặc sắc, thú vị và hấp dẫn mang tên “Thế giới hoạt hình trong khu rừng thần tiên”.