Trang chủ / Văn hóa / Văn nghệ

Đêm giao thừa của Ức Trai Nguyễn Trãi

Nguyễn Hùng Vĩ 15-02-2018 07:43
Kinhtedothi - Nguyễn Trãi để lại cho đời sau một đêm giao thừa đáng nhớ qua thơ Nôm của Cụ. Bài thơ có tên là “Trừ tịch”, với nghĩa là Giao thừa.

 

Mười hai tháng lọn mười hai

Hết tấc đông trường sang mai
Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn
Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai.
Chong đèn chực tuổi cay con mắt
Đốt trúc khua na đắng lỗ tai
Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi
Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài.
Bài thơ chắc chắn làm trong thời cụ ẩn dật, có nghĩa là tuổi đã lớn. Giọng điệu từ tốn chuyển dần sang hoài niệm và lãng quên thế sự của một hưu quan.
Câu thơ đầu tiên vừa điềm tĩnh vừa dân dã, sáu chữ thì đã có đến 4 chữ là số đếm: Thời gian bước đi trên đôi chân chậm chắc và không thể khác của nó. Hai chữ đầu mở ra và hai chữ cuối lặp lại như một vòng luân phiên, mặc định. Cái dân dã nữa của Nguyễn Trãi là dùng đúng lối nói dân gian như “Rằm đã tỏ rằm”, “Mười mặt rõ mười”… Đó chính là mục đích sáng tạo thơ Nôm của cụ: Xây dựng một nền thơ ca tiếng Việt ở thời đại đầu của sự phát triển.
Nếu câu thơ thứ nhất kể tháng thì câu tiếp theo kể thời khắc Giao thừa, chủ điểm chính của bài. Vì là ngôn ngữ cách đây đã hơn 5 thế kỷ rưỡi, nên chữ nghĩa nên hiểu một cách tinh tế. Chữ “tấc” vốn có gốc Hán Việt là “tức”: Chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, thoạt xảy đến.

Ta vẫn nói “tức khắc” để chỉ sự việc xảy ra trong thời gian cực ngắn. “Đông trường” là đêm mùa Đông. Mùa Hè thì ngày dài đêm ngắn, mùa Đông thì ngày ngắn đêm dài… Nhân dân, bằng kinh nghiệm của mình cũng nói thế: Đêm rằng đêm lạnh cái đêm đông trường/Nửa chăn nửa chiếu nửa giường em đợi chờ ai (dân ca). Ngày mùa Hè thì ta gọi nó là “nhật trường” hay “hạ trường”: Rồi hóng mát thuở ngày trường (Nguyễn Trãi).
Đó chính là thời khắc của ngày thì cùng, trong tháng thì tận. Ở thời khắc đó xảy ra sự chuyển giao. Câu thơ thứ hai có cái chữ SANG này, xưa nay các học giả đều cùng nhau phiên là Hết tấc đông trường SÁNG mai. Có lẽ các cụ ngẫm hơi vội hoặc bằng lòng mà theo nhau.

Văn mạch câu thơ nghe ra không ổn. Đang tả thời khắc Giao thừa mà hai chữ “sáng mai” xuất hiện đột ngột, nó thượng hạ bất thông với ý tứ những câu sau. SANG ở đây với nghĩa “chuyển qua theo một hướng không gian hoặc thời gian nào đó”. Ở đây, Nguyễn Trãi nói về thời khắc chuyển giao khi hết 12 tháng, hết canh khắc của ngày cuối, đêm cuối để sang hôm sau.
Và sự chuyển giao đó tiếp tục được triển khai bằng cặp đối, một câu ngầm ý “giao”, một câu ẩn ý “thừa”: “Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai”. Người xưa quan niệm Hắc Đế là thần mùa Đông, Huyền Minh là thần mùa Xuân. Giao thừa là thời khắc họ đổi ấn cho nhau để đảm lãnh trách nhiệm. Câu này là “giao”.

Nhưng có hai vị thần khác, biểu tượng cho hiện tượng tự nhiên, cụ thể hơn, thì vẫn tiếp tục công việc của họ là Sóc Phong (thần gió bấc), Bạch Tuyết (thần sương tuyết) thì vẫn tiếp tục cái công việc cuối cùng của họ, vẫn còn đeo đai. Tự nhiên không đứt đoạn, cái rét vẫn thấm thía đất trời. Đó chính là “thừa”. Bút pháp cụ Ức Trai thật chặt chẽ để nói trúng cái thời điểm cụ sáng tạo.
Về riêng tư, Tết đến, trẻ con mong ngóng, người già trẻ lại bởi hồi ức, bởi tục lệ từ xưa đem lại: “Chong đèn chực tuổi cay con mắt/Đốt trúc khua na đắng lỗ ta”. Đốt trúc là đốt pháo làm bằng ống tre nứa, khua na vốn gốc từ Hán Việt là khu na: Khu trừ ma quỷ, một nghi lễ trừ tà. Chữ khua hay xua trong tiếng Việt đều có gốc từ chữ khu này.

Câu thơ vừa thực cái cảnh Giao thừa, vừa hồn nhiên vì thật giản dị. Dẫu trẻ con hay người già cũng đều mang tâm lý chực tuổi cả. Nhưng làm sao mà câu trên thì có “cay”, câu dưới thì có “đắng”? So với cái cảm hứng dân gian Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh… thì Nguyễn Trãi ngẫm ngợi hơn nhiều về nhân tình thế thái khi ông phải từ bỏ chính trường.
Ông kết bài bằng một tình thế và cao hơn, là một lựa chọn. Khi xưa làm quan thì sắp Tết, triều đình ban lịch cho quan lại như một ân huệ gọi là “lịch quan”, nay hưu nghỉ, không còn ưu ái đó nữa nên “chẳng thấy”, mà cũng chả cần hỏi. Nay hết quan hoàn dân thì ứng xử kiểu dân dã: Muốn biết tháng Giêng ngắn hay dài, thì ta phải “ướm” thôi. Ướm là lẩm nhẩm tính toán rồi đoán định tự mình mà thôi. Cảnh hưu nhàn nó là vậy. Từ cái ướm bắt đầu tháng Giêng đó mà người ta tính ra tiết khí, sự hanh thông hay trắc trở cả năm mới.
Một giao thừa trong bài thơ không có bóng người khác, chỉ mình danh nhân với cảnh vật rồi suy ngẫm mà thôi. Sâu sắc, điềm đạm.

TAG: đêm giao thừa Ức Trai Nguyễn Trãi trừ Tịchrn
 
Tin khác
Còn không lễ giáo làng quê?
Còn không lễ giáo làng quê?
Kinhtedothi - Đã là mùa Xuân, vạn thủa xuân đất trời vẫn vậy, đến hẹn lại lên. Ấy thế mà lòng người cứ nao nức, rõ là trong cái không gian mênh mang sắc xuân, con người làm nên mùa Xuân chứ chẳng chỉ riêng đất trời. Tết ven đô với những ứng xử truyền thống còn hay mất? Trong tiết xuân suy ngẫm, kiếm tìm và vun đắp những lề xưa, tục cũ để dẫu không thành chương hồi, thì cũng là được chép ra, kể lại những chuyện xưa nay.
Hà Nội hào hoa, sự tinh tế vẫn đằm trong từng nết ăn, nếp ở
Hà Nội hào hoa, sự tinh tế vẫn đằm trong từng nết ăn, nếp ở
Kinhtedothi - Đừng vội nhìn vào một số biểu hiện bề ngoài. Dù guồng quay cuộc sống có hối hả, vội vã, xô bồ hơn, thì sự tinh tế vẫn đằm sâu từng nết ăn, nếp ở của người Hà Nội. Điều đó thể hiện qua những ứng xử hàng ngày, tưởng nhỏ bé mà lắng đọng như phù sa để trở thành trầm tích văn hóa của đất Thăng Long.
Federer thêm một lần hạ bệ Nadal
Federer thêm một lần hạ bệ Nadal
Kinhtedothi - Chủ đề Roger Federer có soán được ngôi số 1 thế giới của Rafael Nadal hay không, chính là tâm điểm bàn luận của người hâm mộ tennis trong suốt thời gian qua, tuy nhiên hôm nay (19/2) "Tàu tốc hành" người Thụy Sỹ đã tự mình tìm đáp án cho câu hỏi này.
Gần 1 vạn lượt khách quốc tế vào Lăng viếng Bác dịp Tết Nguyên đán Mậu Tuất
Gần 1 vạn lượt khách quốc tế vào Lăng viếng Bác dịp Tết Nguyên đán Mậu Tuất
Kinhtedothi - Theo Ban Quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong 4 ngày từ 30 tháng Chạp năm Đinh Dậu đến mùng 3 Tết Nguyên đán Mậu Tuất (15 - 18/2) đã có 18.284 lượt khách, trong đó có 9.943 lượt khách nước ngoài vào Lăng viếng Bác.
Thương nhớ giếng làng
Thương nhớ giếng làng
Kinhtedothi - Thương nhớ gì lại thương nhớ giếng làng. Thế mà thương nhớ thật, nhất là vào những ngày cuối Chạp, khi mưa bụi lay phay trùm lên vạn vật.
Những điểm mới tại các lễ hội đầu xuân Mậu Tuất 2018
Những điểm mới tại các lễ hội đầu xuân Mậu Tuất 2018
Kinhtedothi - Sau khoảng thời gian 3 ngày Tết là hàng ngàn lễ hội được mở ra ở khắp các địa phương trong cả nước. Năm nay các Ban tổ chức đã rất nỗ lực trong công tác chuẩn bị để đảm bảo lễ hội diễn ra an toàn, văn minh nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa.
Nghe Xẩm đến tàn cuộc hát
Nghe Xẩm đến tàn cuộc hát
Kinhtedothi - Hơn một năm cầm ca nảy phách nơi phố đi bộ Hồ Gươm, chiếu Xẩm Hà thành với những câu ca đặc sản của 36 phố phường khiến nhiều người mê đắm ví mình như “người nghiện”. Nhưng ngẫm ra, những “cơn nghiện” ngày cuối tuần ấy đã phản ánh nét đổi thay tích cực trong lối thưởng thức và ứng xử với nghệ thuật truyền thống của người Hà Nội.
Gìn giữ nét đẹp văn hóa lễ hội
Gìn giữ nét đẹp văn hóa lễ hội
Đối với mỗi người dân Việt Nam, lễ hội đã trở thành loại hình văn hóa đặc sắc không thể thiếu trong đời sống tinh thần và tâm linh.
Federer đánh bại Dimitrov để lên ngôi tại Hà Lan
Federer đánh bại Dimitrov để lên ngôi tại Hà Lan
Kinhtedothi - Với sức mạnh hủy diệt, huyền thoại Thụy Sĩ nhanh chóng nhấn chìm đối thủ sau 2 set chóng vánh cùng với tỷ số 6-2.
Cảm động tình thầy trò
Cảm động tình thầy trò
Kinhtedothi - Thể thao không chỉ đơn thuần là nước mắt, nụ cười. Đằng sau mỗi tấm huy chương lấp lánh, còn là câu chuyện của ý chí, nghị lực, những câu chuyện cảm động của tình thầy trò.
Dân Thủ đô ùn ùn tới Văn Miếu sờ hạc đồng cầu may đầu Xuân
Dân Thủ đô ùn ùn tới Văn Miếu sờ hạc đồng cầu may đầu Xuân
Những ngày này, hàng nghìn người dân Thủ đô háo hức tới Văn Miếu - Quốc Tử Giám sờ hạc đồng cầu may mắn.