Trang chủ / Văn hóa / Văn nghệ

Đêm giao thừa của Ức Trai Nguyễn Trãi

Nguyễn Hùng Vĩ 15-02-2018 07:43
Kinhtedothi - Nguyễn Trãi để lại cho đời sau một đêm giao thừa đáng nhớ qua thơ Nôm của Cụ. Bài thơ có tên là “Trừ tịch”, với nghĩa là Giao thừa.

 

Mười hai tháng lọn mười hai

Hết tấc đông trường sang mai
Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn
Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai.
Chong đèn chực tuổi cay con mắt
Đốt trúc khua na đắng lỗ tai
Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi
Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài.
Bài thơ chắc chắn làm trong thời cụ ẩn dật, có nghĩa là tuổi đã lớn. Giọng điệu từ tốn chuyển dần sang hoài niệm và lãng quên thế sự của một hưu quan.
Câu thơ đầu tiên vừa điềm tĩnh vừa dân dã, sáu chữ thì đã có đến 4 chữ là số đếm: Thời gian bước đi trên đôi chân chậm chắc và không thể khác của nó. Hai chữ đầu mở ra và hai chữ cuối lặp lại như một vòng luân phiên, mặc định. Cái dân dã nữa của Nguyễn Trãi là dùng đúng lối nói dân gian như “Rằm đã tỏ rằm”, “Mười mặt rõ mười”… Đó chính là mục đích sáng tạo thơ Nôm của cụ: Xây dựng một nền thơ ca tiếng Việt ở thời đại đầu của sự phát triển.
Nếu câu thơ thứ nhất kể tháng thì câu tiếp theo kể thời khắc Giao thừa, chủ điểm chính của bài. Vì là ngôn ngữ cách đây đã hơn 5 thế kỷ rưỡi, nên chữ nghĩa nên hiểu một cách tinh tế. Chữ “tấc” vốn có gốc Hán Việt là “tức”: Chỉ một khoảng thời gian rất ngắn, thoạt xảy đến.

Ta vẫn nói “tức khắc” để chỉ sự việc xảy ra trong thời gian cực ngắn. “Đông trường” là đêm mùa Đông. Mùa Hè thì ngày dài đêm ngắn, mùa Đông thì ngày ngắn đêm dài… Nhân dân, bằng kinh nghiệm của mình cũng nói thế: Đêm rằng đêm lạnh cái đêm đông trường/Nửa chăn nửa chiếu nửa giường em đợi chờ ai (dân ca). Ngày mùa Hè thì ta gọi nó là “nhật trường” hay “hạ trường”: Rồi hóng mát thuở ngày trường (Nguyễn Trãi).
Đó chính là thời khắc của ngày thì cùng, trong tháng thì tận. Ở thời khắc đó xảy ra sự chuyển giao. Câu thơ thứ hai có cái chữ SANG này, xưa nay các học giả đều cùng nhau phiên là Hết tấc đông trường SÁNG mai. Có lẽ các cụ ngẫm hơi vội hoặc bằng lòng mà theo nhau.

Văn mạch câu thơ nghe ra không ổn. Đang tả thời khắc Giao thừa mà hai chữ “sáng mai” xuất hiện đột ngột, nó thượng hạ bất thông với ý tứ những câu sau. SANG ở đây với nghĩa “chuyển qua theo một hướng không gian hoặc thời gian nào đó”. Ở đây, Nguyễn Trãi nói về thời khắc chuyển giao khi hết 12 tháng, hết canh khắc của ngày cuối, đêm cuối để sang hôm sau.
Và sự chuyển giao đó tiếp tục được triển khai bằng cặp đối, một câu ngầm ý “giao”, một câu ẩn ý “thừa”: “Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai”. Người xưa quan niệm Hắc Đế là thần mùa Đông, Huyền Minh là thần mùa Xuân. Giao thừa là thời khắc họ đổi ấn cho nhau để đảm lãnh trách nhiệm. Câu này là “giao”.

Nhưng có hai vị thần khác, biểu tượng cho hiện tượng tự nhiên, cụ thể hơn, thì vẫn tiếp tục công việc của họ là Sóc Phong (thần gió bấc), Bạch Tuyết (thần sương tuyết) thì vẫn tiếp tục cái công việc cuối cùng của họ, vẫn còn đeo đai. Tự nhiên không đứt đoạn, cái rét vẫn thấm thía đất trời. Đó chính là “thừa”. Bút pháp cụ Ức Trai thật chặt chẽ để nói trúng cái thời điểm cụ sáng tạo.
Về riêng tư, Tết đến, trẻ con mong ngóng, người già trẻ lại bởi hồi ức, bởi tục lệ từ xưa đem lại: “Chong đèn chực tuổi cay con mắt/Đốt trúc khua na đắng lỗ ta”. Đốt trúc là đốt pháo làm bằng ống tre nứa, khua na vốn gốc từ Hán Việt là khu na: Khu trừ ma quỷ, một nghi lễ trừ tà. Chữ khua hay xua trong tiếng Việt đều có gốc từ chữ khu này.

Câu thơ vừa thực cái cảnh Giao thừa, vừa hồn nhiên vì thật giản dị. Dẫu trẻ con hay người già cũng đều mang tâm lý chực tuổi cả. Nhưng làm sao mà câu trên thì có “cay”, câu dưới thì có “đắng”? So với cái cảm hứng dân gian Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh… thì Nguyễn Trãi ngẫm ngợi hơn nhiều về nhân tình thế thái khi ông phải từ bỏ chính trường.
Ông kết bài bằng một tình thế và cao hơn, là một lựa chọn. Khi xưa làm quan thì sắp Tết, triều đình ban lịch cho quan lại như một ân huệ gọi là “lịch quan”, nay hưu nghỉ, không còn ưu ái đó nữa nên “chẳng thấy”, mà cũng chả cần hỏi. Nay hết quan hoàn dân thì ứng xử kiểu dân dã: Muốn biết tháng Giêng ngắn hay dài, thì ta phải “ướm” thôi. Ướm là lẩm nhẩm tính toán rồi đoán định tự mình mà thôi. Cảnh hưu nhàn nó là vậy. Từ cái ướm bắt đầu tháng Giêng đó mà người ta tính ra tiết khí, sự hanh thông hay trắc trở cả năm mới.
Một giao thừa trong bài thơ không có bóng người khác, chỉ mình danh nhân với cảnh vật rồi suy ngẫm mà thôi. Sâu sắc, điềm đạm.

TAG: đêm giao thừa Ức Trai Nguyễn Trãi trừ Tịchrn
 
Tin khác
Triển lãm Tư liệu Linh vật Nghê Việt: Phát huy giá trị di sản thẩm mỹ truyền thống
Triển lãm Tư liệu Linh vật Nghê Việt: Phát huy giá trị di sản thẩm mỹ truyền thống
Kinhtedothi - Chiều 15/8, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ VHTTDL) đã phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao TP Đà Nẵng khai mạc triển lãm “Tư liệu Linh vật Nghê Việt” tại Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng.
Đẩy mạnh tuyên truyền để phát triển phong trào thể thao trong toàn dân
Đẩy mạnh tuyên truyền để phát triển phong trào thể thao trong toàn dân
Kinhtedothi - Ngày 15/8, đoàn khảo sát của HĐND TP do Trưởng Ban Văn hóa - Xã hội Trần Thế Cương làm trưởng đoàn đã làm việc tại quận Ba Đình về việc thực hiện cơ chế, chính sách tuyển chọn, đào tạo huấn luyện viên, vận động viên (HLV, VĐV); chế độ đặc thù cho HLV, trọng tài, VĐV của TP Hà Nội.
Giảm thiểu vi phạm trong công tác trùng tu di tích: Tưởng dễ hóa khó
Giảm thiểu vi phạm trong công tác trùng tu di tích: Tưởng dễ hóa khó
Kinhtedothi - Thời gian qua, nhiều vụ việc vi phạm trong công tác trùng tu, tu bổ di tích được truyền thông phản ánh. Tưởng chuyện chùa Trăm Gian (Chương Mỹ), chùa Khúc Thủy (Thanh Oai), lăng Ngô Quyền (Đường Lâm, Sơn Tây)… sẽ là bài học cho công tác tu bổ của di tích. Nhưng vụ việc đình Lương Xá (Ứng Hòa) diễn ra tháng 7/2018 lại là vi phạm điển hình và khó khắc phục hơn các vụ việc trước.
UBND TP Hà Nội yêu cầu kiểm điểm tổ chức, cá nhân sau vụ việc vi phạm ở đình Lương Xá
UBND TP Hà Nội yêu cầu kiểm điểm tổ chức, cá nhân sau vụ việc vi phạm ở đình Lương Xá
Kinhtedothi - Lãnh đạo UBND TP Hà Nội chỉ đạo UBND huyện Ứng Hòa kiểm điểm xử lý các tổ chức cá nhân vi phạm quy định, báo cáo UBND TP trong tháng 8/2018 - đó là nội dung công văn vừa được Phó Chủ tịch Ngô Văn Quý ký ban hành.
Ra mắt Trung tâm nghiên cứu và phát triển văn hóa Hùng Vương, chi nhánh Quảng Nam - Đà Nẵng
Ra mắt Trung tâm nghiên cứu và phát triển văn hóa Hùng Vương, chi nhánh Quảng Nam - Đà Nẵng
Kinhtedothi - Sáng 14/8, tại Trường Đại học Đông Á đã diễn ra lễ ra mắt “Trung tâm nghiên cứu và phát triển văn hóa Hùng Vương” chi nhánh Quảng Nam - Đà Nẵng.
Đêm thơ nhạc “Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh: Tình yêu ở lại”
Đêm thơ nhạc “Lưu Quang Vũ - Xuân Quỳnh: Tình yêu ở lại”
Kinhtedothi - Sáng 14/8, báo Dân Việt phối hợp với Nhà hát Tuổi trẻ và Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức cuộc họp báo đêm thơ nhạc kịch "Lưu Quang Vũ- Xuân Quỳnh: Tình yêu ở lại" nhân kỷ niệm 30 năm ngày mất của vợ chồng nghệ sĩ và con trai Lưu Quỳnh Thơ.
Mỗi tuần một cuốn sách: Tái hiện cuộc đời công nương Diana
Mỗi tuần một cuốn sách: Tái hiện cuộc đời công nương Diana
Kinhtedothi - Tiểu thuyết Diana được Isabelle Rivère (một nhà báo, nhà văn người Pháp chuyên viết các tác phẩm về nước Anh và Hoàng gia Anh) và Caroline Babert (nhà văn, nhà báo) viết dựa trên các sự kiện có thật về cuộc đời công nương Diana.
Làng nghề Phúc Am: Hối hả đón tháng Vu lan
Làng nghề Phúc Am: Hối hả đón tháng Vu lan
Kinhtedothi - Làng Phúc Am (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội) là một trong những làng nghề nổi tiếng với nghề làm vàng mã. Dịp rằm tháng 7, làng "âm phủ" lại tấp nập những chuyến xe về mua hàng. Tuy nhiên, số hộ gia đình sản xuất vàng mã ở Phúc Am không còn nhiều, chủ yếu tập trung vào làm đại lý phân phối.
Tọa đàm trực tuyến “Tìm giải pháp giảm thiểu các vi phạm trong công tác tu bổ di tích”
Tọa đàm trực tuyến “Tìm giải pháp giảm thiểu các vi phạm trong công tác tu bổ di tích”
Kinhtedothi - Sáng 14/8, báo Kinh tế & Đô thị tổ chức tọa đàm trực tuyến “Tìm giải pháp giảm thiểu các vi phạm trong công tác tu bổ di tích” nhằm chia sẻ những khó khăn về quá trình vận động, thuyết phục Nhân dân thực hiện đúng Luật Di sản của cán bộ quản lý văn hóa; tham vấn các ý kiến của chuyên gia về vấn đề tìm nguồn vốn trong công tác tu bổ di tích…
Đêm hội Trăng rằm 2018 diễn ra tối ngày 20/9
Đêm hội Trăng rằm 2018 diễn ra tối ngày 20/9
Kinhtedothi - Thời gian tổ chức Đêm hội Trăng rằm 2018 dự kiến vào 20h00, ngày 20/9/2018 (thứ Năm, tức ngày 11/8 Âm lịch) tại quận Hoàng Mai.
HLV Park Hang Seo không hài lòng về công tác tổ chức của Asiad 2018
HLV Park Hang Seo không hài lòng về công tác tổ chức của Asiad 2018
Kinhtedothi - Theo vị HLV người Hàn Quốc, công tác chuẩn bị thiếu chu đáo của nước chủ nhà Indonesia khiến cho việc tập luyện của Olympic Việt Nam bị ảnh hưởng nghiêm trọng.