Trang chủ / Kinh tế / Tài chính - Chứng khoán

Nguyên nhân đầu tư công giải ngân chậm

TS.Phan Văn Thường 13-07-2019 09:27
Kinhtedothi - Vốn đầu tư công giải ngân chậm sẽ gây trì trệ phát triển kinh tế - xã hội. Hạn chế của Luật đầu tư công hiện hành không phải là tội đồ chủ yếu.

Nguyên nhân vốn đầu tư công bị giải ngân chậm chủ yếu là chủ quan mang tính hệ thống và bản chất.

Từ nhiều năm nay, việc giải ngân vốn đầu tư công (ĐTC) luôn chậm, dường như nó đã trở thành căn bệnh trầm kha. Nguyên nhân từ đâu? Có nhiều nguyên nhân, trong đó có một số quy định tại Luật ĐTC hiện hành (Luật năm 2014) được cho gây nghẽn. Chẳng hạn về sự phức tạp trong quy trình thủ tục, hạn chế phân cấp phê duyệt, thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối vốn ĐTC… đã gây khó cho quá trình giải ngân. Lợi dụng đó, một số người cho rằng Luật ĐTC là tội đồ gây chậm giải ngân vốn ĐTC.

Phải nhìn đa diện

Các điểm hạn chế của Luật ĐTC năm 2014 về cơ bản đã được khắc phục tại Luật ĐTC sửa đổi, có hiệu lực từ 1/1/2020 vừa được Quốc hội khóa XIV, Kỳ họp thứ 7 thông qua (Luật năm 2019). Tuy nhiên, nếu vội cho rằng khi Luật năm 2019 có hiệu lực câu chuyện “có tiền không tiêu được” trong ĐTC sẽ được giải tỏa là lạc quan sớm quá.

 Đầu tư công hiện nay chủ yếu tập trung vào việc xây dựng hạ tầng giao thông. Ảnh: Internet.

Thực chất Luật 2019 đã khắc phục được một số hạn chế của Luật 2014, tạo ra độ thông thoáng hơn góp phần thuận lợi cho việc giải ngân vốn ĐTC chứ không thể giải quyết được căn bệnh ĐTC bị giải ngân chậm. Nguyên nhân câu chuyện này có lý do khách quan nhưng chủ yếu là chủ quan, mang tính hệ thống và bản chất. Chính vì vậy, Quốc hội và Chính phủ phải có cái nhìn đa diện, vạch ra bản chất, mới có thể tìm được lời giải khắc phục căn bệnh đó.

Nhiều ý kiến kêu ca giải ngân ĐTC chậm do quá trình quyết định chủ trương ĐT, xây dựng, thẩm định và phê duyệt dự án (DA) quá phức tạp. Do đó mới có chuyện “con gà và quả trứng” đặt ra trong quy trình thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối nguồn vốn để quyết định chủ trương ĐT. Nếu tính thời gian giải ngân theo quan niệm đó thì hầu như 100% DA ĐTC đều chậm và chậm nặng.

Nguyên nhân có tính hệ thống và bản chất

Thực chất mốc thời gian làm cơ sở xác định giải ngân là từ khi chủ ĐT được cơ quan thẩm quyền giao kế hoạch vốn hàng năm (đối với vốn ĐT trong nước), vì tiền được giao rồi mà anh không được cầm hoặc cầm nhưng không tiêu được mới gọi là chậm. Nếu tính theo mốc đó việc giải ngân vốn ĐTC chậm do nghẽn ở khâu nào và lý do là gì?

Thứ nhất, để vốn giao theo kế hoạch hàng năm được chuyển vào tài khoản chủ đầu tư thông thường phải “chạy” gọi là chạy vốn. Điều này xảy ra hầu như phổ biến đối với DA ĐTC do địa phương quản lý, không chỉ chạy vốn mà có khi chủ ĐT phải chạy nguồn từ T.Ư. Đương nhiên, chủ ĐT không chạy mà nhà thầu phải chủ động chạy thay.

Theo một cán bộ cấp phát vốn ĐT tại Kho bạc nhà nước tỉnh (xin dấu tên), riêng việc trang trải chi phí khâu này buộc nhà thầu phải cắt xén từ 5 - 10% giá trị công trình tùy theo loại DA và mối quan hệ.

Theo vị cán bộ trên, hàng năm sau khi T.Ư giao kế hoạch vốn “một cục” cho tỉnh (các DA do tỉnh quản lý) nguồn vốn chuyển vào tài khoản của Sở Tài chính, toàn quyền lúc này là Chủ tịch tỉnh và Giám đốc Sở Tài chính. Cũng theo vị này, DA được phân vốn bao nhiêu tùy khả năng nhà thầu quan hệ với Chủ tịch tỉnh; DA được chuyển vốn vào tài khoản chủ ĐT tại Kho bạc nhà nước nhanh hay chậm tùy khả năng nhà thầu quan hệ với Giám đốc Sở Tài chính.

Việc này dẫn đến DA đáp ứng tiến độ chưa chắc có vốn hoặc đủ vốn nhưng DA chưa cần giải ngân lại thừa vốn. Nhiều chủ ĐT vì vậy kêu ca quy trình thủ tục ghi vốn vào tài khoản khó khăn, thời gian giải ngân bị kéo dài. Nguy hiểm nhất, do phải ứng chi phí “xin vốn” nên nhà thầu chỉ bằng cách giảm chi phí thi công làm giảm sút chất lượng công trình.

Thứ hai, khâu nghẽn tiếp theo với nhiều DA xảy ra trong quá trình giám sát thi công. Không ít trường hợp nhà thầu thông đồng với chủ đầu tư “lái” đơn vị tư vấn thiết kế xây dựng bản vẽ thi công theo chủ ý nhằm bớt xén chi phí nhưng đơn vị tư vấn giám sát phản ứng. Điển hình như DA giải quyết ngập do triều 10.000 tỷ đồng của TP Hồ Chí Minh đã phát sinh mâu thuẫn giữa tư vấn giám sát hợp đồng (dự án BT) và chủ đầu tư về việc thay thép Trung Quốc vào công trình buộc TP phải tạm dừng thi công nhiều tháng.

Nhiều DA có bản vẽ thiết kế thi công chưa chuẩn phải điều chỉnh nhiều lần làm cho tiến độ thi công kéo dài. Nguyên nhân phần nhiều do có chủ ý để trục lợi nhưng không loại trừ lựa chọn đơn vị thiết kế yếu kém. Thực tế tư vấn giám sát có thể “bắt lỗi” nhà thầu bất cứ lúc nào về bản vẽ thiết kế và tổ chức thi công. Cho nên để “trám lỗi”, nhà thầu phải chi thêm phí tư vấn giám sát.

Theo đại diện một nhà thầu (xin dấu tên) chuyên thầu về công trình giao thông thì chi phí này bắt buộc phải có mới tổ chức thi công và nghiệm thu công trình được, thông thường bằng mức tư vấn được hưởng theo hợp đồng. Đương nhiên chi phí ngoài luồng này nhà thầu hạch toán bằng cách cắt giảm chất lượng công trình.

Thứ ba, một khâu nghẽn trong giải ngân ĐTC là giải phóng mặt bằng thì ai cũng rõ. Không ít DA bị chậm tiến độ nhiều năm. Không những chậm mà tắc, chẳng hạn DA cầu Phước Lộc, Nhà Bè, TP Hồ Chí Minh triển khai năm 2012, sau 2 năm thi công dở dang nhà thầu phải rút lui cho đến nay do vướng giải tỏa mặt bằng.

Quá trình giải phóng mặt bằng chưa đảm bảo công khai minh bạch nên có tình trạng cùng một vị trí lô đất (giá trị lợi thế ngang nhau) nhưng các thửa đất có giá đền bù khác nhau. Đương nhiên, đất nhà quan/ nhà có mối quan hệ với chính quyền sẽ có giá đền bù cao hơn đất nhà dân thường làm cho quá trình thu hồi đất dùng dằng.

Quy trình của tổ chức đền bù là thông báo chính sách, giải thích và thuyết phục, thương lượng, thỏa thuận công khai giữa người dân và ban đền bù giải phóng mặt bằng.

Các DA đội vốn quá lớn đã làm giảm nguồn vốn trong kế hoạch ĐT trung hạn phân bổ cho các DA khác vì tổng nguồn vốn giao kế hoạch là không đổi. Nhiều DA rơi vào tình trạng giao kế hoạch vốn hàng năm nhỏ giọt, nhà thầu không đủ khả năng vay ngân hàng ứng trước nên phải thi công chắp vá nhiều năm. Việc điều chỉnh DA phát sinh nhiều do chủ ĐT có thể lách điều kiện điều chỉnh DA quy định tại Luật ĐTC hiện hành (Điều 46). Điều đáng tiếc, Luật ĐTC 2019 (Điều 43) vẫn chưa khắc phục hạn chế đó.

Thực tế một số địa phương tổ chức thu hồi đất thông qua đối thoại riêng bí mật với từng chủ hộ dân với quy trình thương lượng - đe dọa theo hướng hình sự hóa đã nhận được kết quả ngược. Do khó khăn trong thương lượng đền bù với người dân, chính quyền địa phương một số nơi đã lạm dụng đùn đẩy cho nhà thầu cùng tham gia đền bù. Chi phí này nhà thầu sẽ hạch toán bằng cách cắt giảm chất lượng công trình.

Thứ tư, nhiều DA chủ ĐT xin điều chỉnh làm cho tiến độ thực hiện kéo dài, tổng mức vốn tăng cao. Điển hình như 5 DA đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh và TP Hà Nội đều chưa hoàn thành, chủ ĐT đề xuất tăng mức vốn đến 81.050 tỷ đồng. Riêng DA đường sắt Bến Thành – Suối Tiên, TP Hồ Chí Minh tăng 29.937 tỷ đồng, tổng mức vốn lên gấp 2,72 lần so với mức vốn được duyệt ban đầu. Trước đó, DA Sao Khê của tỉnh Ninh Bình có mức vốn ban đầu là 72 tỷ đồng đã tăng lên 2.595 tỷ đồng, tăng gấp 36 lần.

Thứ năm, theo thông lệ quốc tế, đối với DA tài trợ bởi vốn vay ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài thì thời hạn giải ngân dựa theo cam kết của bên vay với nhà tài trợ khi ký kết Hiệp định tài trợ. Cho nên nhiều DA không thực hiện đúng thời hạn cam kết phải thương lượng gia hạn.

Theo ông Eric Sidwick - Giám đốc ADB tại Việt Nam, năm 2018 Việt Nam giải ngân vốn vay ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài chỉ đạt 11,2% mức cam kết, bằng một nửa so với tỷ lệ trung bình giai đoạn 2011 - 2014 (21,7%). Theo ông Đinh Tiến Dũng - Bộ trưởng Bộ Tài chính, tổng vốn vay ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài đã giải ngân từ 2016 đến tháng 5/2019 là 133.042 tỷ đồng, đạt xấp xỉ 37% tổng vốn điều chỉnh theo Nghị quyết Quốc hội. Việc giải ngân chậm ngoài các nguyên nhân như đối với DA ĐTC bằng vốn trong nước nói trên, DA ĐTC từ vốn tài trợ nước ngoài còn nổi lên 2 nguyên nhân phải khắc phục cho được:
Một là việc giao kế hoạch vốn từ cơ quan thẩm quyền thường không đúng, đủ và chậm do còn “thâm căn cố đế” trong quan niệm nguồn vốn cấp phát, ưu đãi nên tâm lý “xin – cho”.

Hai là công tác chuẩn bị đầu tư yếu, năng lực chủ ĐT không ít DA chưa đáp ứng. Chẳng hạn, DA Bệnh viện Chợ Rẫy - TP Hồ Chí Minh sau 2 năm chuẩn bị không xong thiết kế cơ sở. Một số DA bị động nguồn vốn đối ứng trang trải chi phí nên khó khăn, kéo dài việc giải phóng mặt bằng.

TAG: đầu tư công giải ngân chậm Luật
 
Tin khác
Cẩn trọng khi mua sắm trực tuyến
Cẩn trọng khi mua sắm trực tuyến
Kinhtedothi - Mặc dù bán hàng online tạo ra thuận lợi cho người tiêu dùng mua sắm hàng hóa trong thời gian diễn ra dịch Covid-19, nhưng chính từ đây lại nảy sinh tiêu cực vì không ít cá nhân đã lợi dụng ưu điểm này để tiêu thụ hàng giả, hàng kém chất lượng.
Kinh doanh ăn uống, bán lẻ mùa dịch  Covid-19: Ế ẩm hàng quán, kinh doanh online lên ngôi
Kinh doanh ăn uống, bán lẻ mùa dịch Covid-19: Ế ẩm hàng quán, kinh doanh online lên ngôi
Kinhtedothi - Để tránh lây nhiễm dịch Covid-19, nhiều người dân đã hạn chế đến nơi đông người, điều này đã khiến các siêu thị, cửa hàng ăn uống, rạp chiếu phim… rơi vào cảnh vắng vẻ. Để tồn tại, các siêu thị, hộ kinh doanh đang đẩy mạnh chuyển đổi phương thức kinh doanh từ truyền thống sang bán hàng online.
[Sổ tay kinh tế] “Tiếp sức” thời Covid-19, đừng quên giám sát hiệu quả
[Sổ tay kinh tế] “Tiếp sức” thời Covid-19, đừng quên giám sát hiệu quả
Kinhtedothi - Mới đây, Bộ Tài chính đã ban hành danh mục các mặt hàng được miễn thuế nhập khẩu phục vụ phòng, chống dịch viêm đường hô hấp cấp do Covid-19 gây ra.
Kinh tế thế giới trước 'cơn bão' Covid - 19: Tác động đa diện
Kinh tế thế giới trước "cơn bão" Covid - 19: Tác động đa diện
Kinhtedothi - Dù vẫn còn quá sớm để đánh giá triển vọng của thị trường toàn cầu, song dịch Covid - 19 gây ra ở Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, chiếm khoảng 17% GDP và đóng góp khoảng 33% tổng mức tăng trưởng kinh tế toàn cầu, để lại tác động đa diện về kinh tế, không chỉ cho quốc gia này, mà còn cả thế giới.
Tổn thất sau thu hoạch của nhiều ngành hàng nông sản Việt Nam lên tới 30%
Tổn thất sau thu hoạch của nhiều ngành hàng nông sản Việt Nam lên tới 30%
Kinhtedothi - Đây là thông tin được Bộ NN&PTNT đề cập tới trong báo cáo vừa công bố về công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch của nông nghiệp Việt Nam.
Hà Nội đẩy mạnh sản xuất sản phẩm OCOP
Hà Nội đẩy mạnh sản xuất sản phẩm OCOP
Kinhtedothi-Sở Công Thương Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 652/KH-SCT triển khai thực hiện Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) ngành Công Thương Hà Nội năm 2020.
Ngày 20/2, phát hiện xử lý 34 vụ vi phạm khẩu trang y tế
Ngày 20/2, phát hiện xử lý 34 vụ vi phạm khẩu trang y tế
Kinhtedothi-Chiều ngày 20/2 Tổng cục Quản lý thị trường (QLTT) thông báo, do dịch Covid - 19 chưa thể ngăn chặn triệt để nên mặt hàng khẩu trang, dung dịch sát khuẩn phòng dịch Covid - 19 nguồn hàng cung cấp vẫn hạn chế, một số đối tượng vẫn lợi dụng tình hình này để kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc, bán giá cao hơn so với niêm yết hoặc nhập lậu.
Ngày đầu mở cửa biên giới chỉ xuất khẩu được 11 xe nông sản sang Trung Quốc
Ngày đầu mở cửa biên giới chỉ xuất khẩu được 11 xe nông sản sang Trung Quốc
Kinhtedothi-Ngày 20/2, cửa khẩu biên giới Việt Nam-Trung Quốc đã chính thức mở lại các hoạt động xuất nhập khẩu, vận chuyển hàng hóa qua cửa khẩu phụ Tân Thanh - Pò Chài, thời gian áp dụng cho hoạt động xuất khẩu từ 8-17 giờ (giờ Hà Nội).
Hà Nội và 2 tỉnh chưa lấy đủ nước gieo cấy vụ Xuân 2020
Hà Nội và 2 tỉnh chưa lấy đủ nước gieo cấy vụ Xuân 2020
Kinhtedothi - Cuối giờ chiều 20/2, Bộ NN&PTNT đã có báo cáo nhanh công tác lấy nước gieo cấy vụ Xuân 2020 đợt 3 tại 11 tỉnh, TP khu vực Trung du và Đồng bằng Bắc Bộ.
Phiên 20/2: Nhóm ngân hàng bị xả hàng, nhưng cổ phiếu họ “Vin” khởi sắc đưa VN-Index tăng gần 10 điểm
Phiên 20/2: Nhóm ngân hàng bị xả hàng, nhưng cổ phiếu họ “Vin” khởi sắc đưa VN-Index tăng gần 10 điểm
Kinhtedothi – Phiên giao dịch hôm nay, thị trường chứng khoán Việt Nam chứng kiến các “ông lớn” trên sàn HOSE diễn biến trái chiều, với sự xả hàng mạnh từ nhóm cổ phiếu ngân hàng, ngược lại có sự bứt phá tích cực của nhóm họ nhà “Vin” đã giúp VN-Index tăng ấn tượng gần 10 điểm.
Hà Nội còn trên 1.600ha gieo cấy vụ Xuân 2020 chưa lấy đủ nước
Hà Nội còn trên 1.600ha gieo cấy vụ Xuân 2020 chưa lấy đủ nước
Kinhtedothi - Chiều 20/2, Tổng cục Thủy lợi (Bộ NN&PTNT), Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Sở NN&PTNT Hà Nội đã đi kiểm tra công tác lấy nước gieo cấy vụ Xuân 2020 trên địa bàn TP.