Trang chủ / Văn hóa / Tin tức

[Thông điệp từ lịch sử] Giăng lưới bắt chim - mối ngờ thiên cổ

TS Phạm Văn Hưng 07-12-2019 06:23
Kinhtedothi - Trong lịch sử, có những nỗi oan hoặc mối ngờ vực không bao giờ có lời giải. Cái khó của người trong cuộc chính là ở chỗ họ lâm vào tình thế “qua điền, lý hạ” (sửa dép trong vườn dưa, chỉnh mũ dưới gốc mận) hay tình ngay lý gian.

Câu chuyện giữa thiền sư Huyền Quang và nàng Điểm Bích chính là một nghi án nghìn đời như vậy.

Nghi án “mỹ nhân kế” trong sách vở

Cuối đời Trần, xảy ra một vụ án văn chương hy hữu trong lịch sử nước nhà. Câu chuyện bắt đầu từ việc Trần Anh Tông băn khoăn, nghi ngờ về đạo hạnh của thiền sư Huyền Quang, sau đó được Mạc Đĩnh Chi khoét sâu vào mối ngờ bằng hai câu “Họa hổ, họa bì, nan họa cốt/Tri nhân, tri diện, bất tri tâm” (Vẽ hổ, vẽ da, khó vẽ xương - Biết người, biết mặt, không biết lòng) nên vua đã sai nàng Điểm Bích đến Yên Tử, dùng mỹ nhân kế để thử Huyền Quang.

 Ảnh minh họa.

Theo ghi chép của Tổ gia thực lục, dù Điểm Bích là một cung nữ “có cái vẻ nõn nà của Phi Yến, có cái thói khéo tài của Điêu Thuyền”, “cửu lưu tam giáo không có gì là không thông hiểu” nhưng không thể quyến rũ được sư Huyền Quang. Vì vậy, Điểm Bích liền bịa ra một câu chuyện thương tâm (cha đi thu thuế được mười lăm dật vàng, bị trộm lấy mất, hiện đang bị giam trong ngục) khiến sư động lòng từ bi, khuyên mọi người cùng giúp nàng, và bản thân ông cũng cho nàng một dật vàng. Sau khi lừa được vàng của sư, về đến kinh đô, Điểm Bích “vào trước vua, quỳ tâu: “Tôi vâng chiếu chỉ đi thử thiền sư Huyền Quang. Đến trước chùa Vân Yên, vào ở nhờ một bà vãi già, tự xưng là con gái nhà dân, xin được theo học đạo tôn sư. Bà vãi già thường sai tôi dâng nước chè lên cho sư. Trải qua hơn một tháng, sư không hề liếc nhìn, hỏi han gì tôi cả. Một hôm, nửa đêm, sư lên nhà tụng kinh, đến canh ba, sư và đám tăng ni, ai nấy đều về phòng mình mà ngủ. Tôi bèn đến bên phòng của thiền sư để nghe xem động tĩnh thế nào thì thấy sư ngâm lời kệ rằng: Vằng vặc giăng mai ánh nước/Hiu hiu gió trúc khua sênh/ Người hòa tươi tốt, cảnh hòa lạ/Mâu Thích Ca nào thuở hữu tình.

Sư ngâm đi ngâm lại mãi, tôi bèn vào phòng tăng, từ biệt sư để về nhà thăm cha mẹ, để sang năm sẽ quay lại học đạo. Sư bèn giữ tôi ngủ lại một đêm rồi cho tôi một dật vàng”.

Vua nghe lời tâu như vậy thì thấy bực bội không vui, và nói: “Sự việc nếu quả có thực như thế, thì đúng là ta đã giăng lưới ở cửa tổ mà bắt chim vậy. Nếu sự việc không có như thế thì Quốc sư khó mà tránh khỏi mối ngờ oan đối với người sửa dép ở ruộng dưa vậy”. Truyện kết thúc bằng việc Trần Anh Tông mời sư Huyền Quang về kinh dự hội Vô Già, lạy tạ xin sư tha thứ lỗi lầm và giáng Điểm Bích làm phu quét rửa chùa Cảnh Linh trong cung. 

Và nghi án trong cái nhìn của người đời sau

Tuy nhiên, mọi chuyện không dừng ở đó. Đến cuối đời Lê đầu đời Nguyễn, trong tác phẩm Sơn cư tạp thuật, một tác giả khuyết danh hiệu là Đan Sơn đã viết lại câu chuyện này với tiêu đề Yên Tử sơn tự tăng (Sư chùa núi Yên Tử) mà trong đó tình huống truyện xảy ra trái hẳn với ý đồ của Tổ gia thực lục, sư Huyền Quang trở thành người bị quyến rũ trước nhan sắc của Điểm Bích và chủ động phạm vào cấm giới.

Theo Sơn cư tạp thuật, “vào lúc nhá nhem tối, Thị Bích tới buồng của nhà sư xin ngủ. Nhà sư không biết đó là cung nữ, nghiêm nghị từ chối. Nàng cố lựa lời nài nỉ mãi. Sư ông đừng chẳng được, đành nhận lời cho nàng ngủ ở mé ngoài buồng. Đêm vào khoảng canh ba, trăng sáng vằng vặc. Gió thông sịch động bức rèm. Nhà sư nằm trằn trọc chưa ngủ được, liền đi dạo ra ngoài thềm.

Chợt thấy Thị Bích tụt trễ quần lụa, để hở làn da trắng như tuyết. Nhà sư chẳng nỡ nhìn, phải quay đi. Thế rồi trăng khuya xuống thấp dần, bóng trúc che ngang cửa. Lúc nhà sư trở lại buồng ngủ thì mảnh quần hồng của nàng con gái đã tụt hết cả rồi. Thế là lòng thiền xao động, không làm sao ngăn giữ được nữa.

Nhà sư liền ứng khẩu một bài tuyệt cú bằng chữ Nôm, trong đó có câu ý nói đến Phật Thích Ca còn chưa dứt được tình nữa là. Rồi nhà sư trêu ghẹo, nàng cung nữ kiên quyết chống lại không nghe. Lửa dục bốc cháy ngùn ngụt, nhà sư bèn đem hết số vàng vua ban ra cho Thị Bích mà ngủ với nàng”.

Cũng theo lập luận của sách Sơn cư tạp thuật, tục truyền Huyền Quang đỗ tiến sĩ kỳ thi Hội năm 1298 nhưng “xét quốc sử và sách Đăng khoa lục thì năm Anh Tông thứ 6 (1298) không có thi Hội”, vì vậy câu chuyện Huyền Quang “vô tội” trong sách vở nhà chùa “Thật không đáng tin chút nào !”.

Có thể nói, sự ăn năn của vua Trần Anh Tông (nếu có) về việc mình “giăng lưới bắt chim” là có cơ sở. Điều đáng quan tâm ở đây là bài thơ Nôm mà Điểm Bích mang về sau chuyến đi thử thách thiền sư đó. Liệu bài thơ là của Điểm Bích làm ra để vu cho Huyền Quang hay đó thực là thơ của Huyền Quang? Nếu đó là thơ của Điểm Bích thì nàng quả là xuất sắc trong việc tạo dựng thêm bằng chứng phạm tội cho người khác, điều này không phải không có cơ sở khi Tổ gia thực lục miêu tả Điểm Bích là người “đặc biệt giỏi thơ quốc ngữ”, được vua khen là “nữ thần đồng”.

Nếu đó là thơ của Huyền Quang thì đây là một trong những vụ án văn chương kỳ lạ mà bài thơ cũng chỉ là một cái cớ, một bằng chứng làm đầy thêm bộ hồ sơ vụ án, trong đó nghi phạm không phải là người dùng văn chương để bôi nhọ chính thể, cũng không phải là người dùng văn chương để chống đối vương quyền mà là người dùng văn chương trong một trạng thái buông lỏng cảm xúc, đi ra ngoài giới luật, đi ngược lại những chuẩn mực đạo đức và xác tín tôn giáo mà mình đã nguyện cả đời theo đuổi.

Trong Tân đính Lĩnh Nam chích quái, mà Bùi Văn Nguyên coi là của Vũ Quỳnh, có dẫn bài kệ này của Huyền Quang nhưng là bằng chữ Hán (Hạo hạo nguyệt quang ngưng thủy diện/ Du du trúc ảnh lộng phong sinh/Nhiêu kiều thế giới phương phi cảnh/Tùng thị Mâu Ni dã bất tình), không phải chữ Nôm như ở trên.

Theo Bùi Văn Nguyên: “Bài thơ này khá giống với “phong cách phóng khoáng” của Huyền Quang trong nhiều bài thơ khác của ông. Chắc rằng Vân Bích [Điểm Bích] tâu với vua về bài thơ chữ Hán này, còn bài dịch ra quốc âm của Vân Bích, hoặc một tác giả khác (…) không sát với nguyên văn, có phần xuyên tạc để kết án Huyền Quang”.

Ngoài ra, cũng còn một giả thiết chúng ta có thể nghĩ đến là bài thơ đó do người đời sau đặt ra để câu chuyện thêm phần hấp dẫn. Sau này, Phạm Đình Hổ cung cấp một thông tin đáng lưu ý: “Mộ nàng Bích ở làng Hoạch Trạch; buổi đầu năm Cảnh Hưng [khoảng giữa thế kỉ XVIII], có kẻ đào lên thì thấy quan tài vẫn sơn son y nguyên, mở ra xem, quan tài đầy nước trong veo, hương thơm ngát mũi, rồi đậy lại liền”.

Theo quan niệm truyền thống, rất có thể thông tin này là một cách minh oan cho Điểm Bích, và như một quy luật, nó lại xuất hiện cùng thời với Sơn cư tạp thuật. Bản án ở đây, nếu có, cũng chỉ nặng về yếu tố tinh thần chứ không mang tính hình sự. Theo Tang thương ngẫu lục (Phạm Đình Hổ - Nguyễn Án), tương truyền Nguyễn Công Hoàn thanh minh được cho sư Huyền Quang nên được Thượng đế thưởng cho thọ thêm một kỷ.

Kiều Thu Hoạch thì khẳng định rằng đó là Điểm Bích đã “bịa thơ hại sư” sau đó nàng chủ động “tự thú” (Giai thoại văn học Việt Nam). Chính dân gian đã ghi nhận việc đó trong câu ca dao: “Dù mà tát cạn Bình Than/ Cũng không rửa sạch tiếng oan cho thầy”.

Khởi đi từ mối nghi ngờ rất “thế tục” của vua Trần Anh Tông, câu chuyện giữa thiền sư Huyền Quang và nàng Điểm Bích là một “vụ án” không có hồi kết trong mắt người đời sau. Có ý kiến cho rằng, những thử thách kiểu này dễ khiến đối tượng của nó bị sa lầy trong sự đánh giá của dư luận và miệng lưỡi người đời nên môtíp này không mấy phổ biến trong các kiểu truyện cao tăng. Và cho đến nay, vụ án này sẽ mãi mãi chỉ là nghi án mà không có một đáp án nào khả dĩ làm thỏa mãn tất cả những đầu óc hiếu kỳ và hiếu sự.

Khởi đi từ mối nghi ngờ rất “thế tục” của vua Trần Anh Tông, câu chuyện giữa thiền sư Huyền Quang và nàng Điểm Bích là một “vụ án” không có hồi kết trong mắt người đời sau. Có ý kiến cho rằng, những thử thách kiểu này dễ khiến đối tượng của nó bị sa lầy trong sự đánh giá của dư luận và miệng lưỡi người đời nên môtíp này không mấy phổ biến trong các kiểu truyện cao tăng.

TAG: thông điệp từ lịch sử nghi án thiền sư lịch sử Phật giáo
 
Tin khác
Đau đáu bảo tồn di sản làng cổ
Đau đáu bảo tồn di sản làng cổ
Kinhtedothi - Để lưu giữ những nét đẹp của làng cổ truyền thống, Viện Bảo tồn di tích vừa ra mắt ấn phẩm “Kiến trúc làng cổ Việt Nam qua tư liệu Viện Bảo tồn di tích – tập 1”, giới thiệu kho tàng di sản làng cổ, trong đó có Thủ đô Hà Nội.
“Lựa chọn số phận” tập 39: Trang ngủ với người đàn ông khác, đòi chia tay Cường
“Lựa chọn số phận” tập 39: Trang ngủ với người đàn ông khác, đòi chia tay Cường
Kinhtedothi - Trang lấy nhiều lý do để chia tay Cường sau khi Đức vào viện tâm thần.
“Lựa chọn số phận” tập 38: Trang hoảng hốt khi biết em trai gây tai nạn chết người
“Lựa chọn số phận” tập 38: Trang hoảng hốt khi biết em trai gây tai nạn chết người
Kinhtedothi - Cường đã nói cho Trang biết về việc, Đức chính là người gây ra vụ tại nạn chết người ở Tân Phú gây xôn xao dư luận.
Bóng đá Việt Nam sẽ quay trở lại vào tháng 9?
Bóng đá Việt Nam sẽ quay trở lại vào tháng 9?
KInhtedothi - Nhiều khả năng các giải bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam sẽ quay trở lại vào tháng 9 sau khi phải tạm hoãn vì dịch bệnh Covid-19 vào tháng 7 vừa qua.
[Để bản sắc không bị nhạt phai] Bài 4: Gắn di sản với đời sống cộng đồng
[Để bản sắc không bị nhạt phai] Bài 4: Gắn di sản với đời sống cộng đồng
Kinhtedothi - Để di sản văn hóa, bản sắc vùng đồng bào dân tộc “ăn sâu, bám rễ” và phát huy được giá trị tích cực, việc gắn di sản với đời sống cộng đồng là giải pháp hết sức quan trọng. Mặt khác, cấp thiết cần có đề án bảo tồn mang tính tổng thế trên quy mô toàn TP để tổ chức triển khai đồng bộ từ các cấp, ban ngành, địa phương và các thành phần kinh tế.
Chương trình nghệ thuật 'Bài ca tổ quốc'
Chương trình nghệ thuật "Bài ca tổ quốc"
Kinhtedothi - Hơn bảy thập kỷ qua, muôn triệu người con đất Việt đã sát cánh bên nhau giương cao cờ đỏ sao vàng, vượt muôn vàn gian khó, đấu tranh giành độc lập, thống nhất giang sơn Tổ quốc.
Luật Hồi tỵ trong vấn đề thi cử dưới triều Nguyễn
Luật Hồi tỵ trong vấn đề thi cử dưới triều Nguyễn
Kinhtedothi - Được quy định lần đầu tiên trong bộ luật Hồng Đức thời vua Lê Thánh Tông. Đến triều Nguyễn, đặc biệt dưới thời vua Minh Mạng, luật Hồi tỵ còn triệt để hơn, được mở rộng phạm vi, đối tượng áp dụng và bổ sung những quy định mới, cụ thể, chặt chẽ hơn. Đặc biệt trong vấn đề thi cử.
[Để bản sắc không bị nhạt phai] Bài 3: Loay hoay bảo tồn di sản
[Để bản sắc không bị nhạt phai] Bài 3: Loay hoay bảo tồn di sản
Kinhtedothi - Trước sự mai một của các giá trị văn hóa truyền thống vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) của Thủ đô, câu chuyện làm thế nào để bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc một lần nữa được khơi gợi với nhiều trăn trở của chính quyền địa phương và cơ quan quản lý.
[Thông điệp từ lịch sử] Trần Thủ Độ trong dòng lịch sử
[Thông điệp từ lịch sử] Trần Thủ Độ trong dòng lịch sử
Kinhtedothi - Trần Thủ Độ (1194 – 1264) là một nhà chính trị đóng vai trò chủ sự trong các sự kiện lật đổ nhà Lý, lập nên nhà Trần, thu phục các thế lực phản loạn và trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ nhất.
Ronadol lập cú đúp, Juventus vẫn cay đắng rời Champions League
Ronadol lập cú đúp, Juventus vẫn cay đắng rời Champions League
KInhtedothi - Trong một ngày thi đấu ấn tượng và có 2 bàn thắng cho đội nhà, nhưng Ronaldo vẫn phải chấp nhận nhìn Juventus rời Champions League vì luật bàn thắng trên sân khách.
Hàng phòng ngự mắc sai lầm sơ đẳng, Real Madrid thua thảm trước Manchester City
Hàng phòng ngự mắc sai lầm sơ đẳng, Real Madrid thua thảm trước Manchester City
Kinhtedothi - Hàng phòng ngự mắc sai lầm nghiêm trọng khiến đội bóng đến từ Tây Ban Nha Real Madrid phải chấp nhận thất bại trên sân nhà của Manchester City và mất tấm vé đi tiếp tại UEFA Champions League.