Trang chủ / Văn hóa / Tin tức

[Thông điệp từ lịch sử] Nguyễn Biểu - “Cuộc đời trung nghĩa gần xa tỏ”

Vĩnh Khánh 22-08-2020 10:55
Kinhtedothi - Đó là một câu trong bài thơ của Hoàng Trừng viết về ông ngoại là Nghĩa liệt vương Nguyễn Biểu với sự kiện “ăn cỗ đầu người” nổi tiếng.
Nguyễn Biểu quê làng Bình Hồ, huyện Chi La thời Trần, làng Bà Hồ thời Lê, nay là làng/xãYên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Không rõ năm sinh và cha mẹ của ông là ai. Theo Hoàng Xuân Hãn thì ông đỗ Thái học sinh (tương tự như tiến sĩ) thời Trần, trước đời Duệ Tông (1374 - 1377) như một số sách chép.
Từ “Vó câu ngàn dặm tuyết xông pha”
Ngày 2 tháng 10 năm Đinh Hợi (1/11/1407), Trần Ngỗi là con thứ của Trần Nghệ Tông phất cờ khởi nghĩa ở Mô Độ (Yên Mô, Ninh Bình), xưng là Giản Định Đế, đặt niên hiệu Hưng Khánh. Cuộc khởi nghĩa được đông đảo Nhân dân và tầng lớp quý tộc nhà Trần, Hồ ủng hộ nên nhanh chóng phát triển. Cuối năm 1407, các phủ Hóa Châu, Nghệ An, Diễn Châu, Thanh Hóa được giải phóng.
 Đền thờ của Nguyễn Biểu ở Yên Hồ,  Đức Thọ, Hà Tĩnh.
Nghĩa quân tiến ra Bắc, thế như chẻ tre, thắng trận to ở Bô Cô (Ninh Bình), dồn quân Minh vào thế bị động. Nhưng tiếc là sau đó nội bộ nghĩa quân bất đồng. Trần Ngỗi giết hai tướng trụ cột là Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân. Cuộc khởi nghĩa suy yếu dần.
Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị là con của Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân mang theo binh sĩ rời Giản Định Đế, về Nghệ An mở cuộc khởi nghĩa mới. Hai ông tìm cháu Trần Nghệ Tông là Trần Quý Khoáng dựng cờ khởi nghĩa.
Ngày 17 tháng 3 năm Kỷ Sửu (2/4/1409), Trần Quý Khoáng lên ngôi, là Trùng Quang Đế, niên hiệu Trùng Quang, đặt đại bản doanh ở Bình Hồ, Chi La, đối diện với Lam thành qua sông Lam khoảng 6km. Để chính danh và thống nhất lực lượng hai cuộc khởi nghĩa, nghĩa quân cho người ra Bắc đánh úp bắt Trần Ngỗi về, tôn là Thái Thượng Hoàng.
Như vậy, rất có thể, Nguyễn Biểu đã tham gia cuộc khởi nghĩa của Trần Quý Khoáng ngay từ đầu vì nó được khởi sự từ chính làng quê của ông.
Từ năm 1409 đến 1412 là giai đoạn phát triển của cuộc khởi nghĩa; nghĩa quân tiến ra đánh chiếm cả Hàm Tử, Bình Than. Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép là sau khi xưng đế, Trùng Quang đã cho sứ sang cầu phong nhà Minh, sứ bị giết. Đến năm 1411 lại cho sứ sang cầu, vua Trùng Quang được phong Giao Chỉ Bố chánh.
Cùng với các khởi nghĩa khác, nghĩa quân dồn ép quân Minh vào thế bị động, phải cho viện binh sang giải nguy. Nhưng, từ giữa năm 1412, khởi nghĩa suy yếu dần. Nghĩa quân phải rút vào Hóa Châu. Lúc này Nguyễn Biểu giữ chức Thị ngự sử, “tính rất cương trực nên được vua tin dùng”.
Trước tình thế khó khăn, tính kế hoãn binh giải nguy, năm 1413, lĩnh mệnh vua Trùng Quang, ông sang thành Nghệ An, dựa lời chiếu của Minh Thái tổ, cầu phong cùng Trương Phụ. Trước khi đi, vua Trùng Quang tặng ông bài thơ: Mấy vần thơ cũ ngợi hàng hoa/ Trịnh trọng rày nhân dắng khúc ca/ Chiếu phượng mười hàng ta cặn kẽ/ Vó câu ngàn dặm tuyết xông pha/ Tang bồng đã bấm lòng khi trẻ/ Khương quế thêm cay tính tuổi già/ Việc nước một mai công ngõ vẹn/ Gác Lân danh tiếng dọi lâu xa.
Ông họa lại: Tiếng ngọc từ vâng trước bệ hoa/ Ngóng tai đồng vọng thuở thi ca/ Đường mây vó ký lần lần trải/ Ải tuyết cờ mao thức thức pha/ Há một cung tên lồng chí trẻ/ Bội mười vàng sắt đúc gan già/ Hổ mình vả thiếu tài chuyên đối/ Dịch lộ ba ngàn dám ngại xa.
Đến “Vàng đúc lòng son một tấm; sắt rèn tiết cứng mười phân”
Từ nhà mình, ông sang Lam Thành gặp tướng giặc là Trương Phụ. Cuộc gặp này đã được Hoàng Trừng [Hoàng Giáp khoa thi năm Kỷ Tỵ (1498), người làng Bình Lộ, huyện La Giang, cạnh làng Bình Hồ] chép lại (sau khoảng 50 năm), như sau: “… Sau vua vào Hóa Châu. Trong khoảng đời vua Minh Thái tổ hiệu Vĩnh Lạc có xuống chiếu tìm con cháu nhà Trần. Vua bèn sai ngài sung chức sứ đi cầu phong. Ngài bèn lạy trước bệ vua để lĩnh mệnh; tiện đường qua thăm nhà, yết tổ tiên và sắm sửa đồ lễ, rồi mới ra đi.
Khi tới trước quan Trương Phụ, bọn giặc bảo ngài lạy. Ngài đứng trơ không nhúc nhích. Nhân thế, giặc đặt tiệc thết, nấu một đầu người mà mời, cốt để dò cho rõ ý ngài. Ngài tức thì lấy đũa, khoét hai mắt, hòa với giấm mà nuốt (trong bản có chép chua thêm rằng: Lúc tiệc bày ra, ngài cười mà nói: Đã mấy lúc mà người Nam được ăn đầu người Bắc).
"Trương Phụ than rằng: “Thực là một tráng sĩ, thấy thế mà không kinh sợ”. Giặc biết ngài không chịu khuất, lấy lễ phép mà mời ngài về.
"Ngài về tới cầu Lam. Có tên Phan Liêu là con Phan Quý Hựu, người làng Bàn Thạch, huyện Thạch Hà, trước đã hàng với giặc, được làm tri châu Nghệ An và hay cùng giặc ra vào bàn bạc. Nhân đó, Trương Phụ hỏi Liêu rằng: Ngài là người như thế nào? Liêu vốn cùng Ngài không thích hợp, nên nói rằng: “Người ấy là một người hào kiệt nước An Nam.
Nếu Ngài muốn lấy nước An Nam mà lại thả người ấy ra thì việc làm sao xong được? Trương Phụ cho là phải, tức thì sai người đuổi bắt trở lại. Ngài tự đoán chắc là phải giết, bèn lấy tay đề vào cột cầu Lam rằng: “Thất nguyệt sơ nhất nhật Nguyễn Biểu tử” nghĩa là “Ngày mồng một tháng Bảy Nguyễn Biểu mất”.
"Ngài bèn trở lại. Trương Phụ trách ngài vô lễ, người hầu bắt ngài lạy. Ngài càng không khuất phục, và nghiêm sắc mặt mà mắng Trương Phụ rằng: “Bề trong thì lấy kế để mưu đánh lấy, bề ngoài thì phao rằng đem quân sang để làm việc nhân nghĩa. Đã hứa lập con cháu nhà Trần, mà lại bày đặt ra quận, huyện để cai trị. Không những cướp của cải quý báu, mà lại còn giết hại sinh dân. Bay thực là bọn giặc làm càn”.
"Trương Phụ giận lắm, trói ngài vào dưới cầu Lam, trước chùa Yên quốc rồi đánh chết”.
Các tài liệu cổ sử và truyền ngôn dân gian còn kể rằng khi “ăn cỗ đầu người Nguyễn Biểu còn đọc thơ rằng: “Ngọc thiện, trân tu đã đủ mùi/ Gia hào thêm có cỗ đầu người/Nem cuông chả phượng còn thua béo/ Thịt gấu gan lân hẳn kém tươi/ Ca lối lộc minh so vẫn một/ Vật bày thỏ thủ bội hơn mười/ Kia kìa ngon ngọt tày vai lợn/ Tráng sĩ như Phàn tiếng để đời”.
Sau khi ông mất, vua Trùng Quang có bài văn tế, có câu: “… Nhớ thuở tiên sinh, cao da mạo (mũ) trại, chăm chắm ở ngôi dài gián, đành làm cột đá để ngăn dòng; tới khi tiên sinh xa gác vó câu, hăm hăm chỉ cán cờ mao, bỗng trở gió vàng bèn nên nỗi.
Thói tinh chiên Hồ tặc chỉn tăm; gan thiết thạch Tô công dễ đổi.
Quan Vân Trường gặp Lữ Mông, dễ xa cơ ấy, mảng thấy chữ “phê tê hà cập” dạ những ngùi ngùi; Lưu Huyền Đức giận Lục Tốn mong giả thù này, nghĩ đến câu “thường đảm bất vong” lòng thêm dội đội.
Sầu kia khôn lấp cạn dòng; thảm nọ dễ xây nên núi.
Lấy chí báo chưng hậu đức, rượu kim tương một lọ, vơi vơi mượn chúc ba tuần; lấy chi ủy thửa phương hồn, văn dụ tế mấy câu, thẳm thẳm ngõ thông chín suối”.
Sư chùa Yên Quốc cũng có làm bài kệ để ca ngợi chí khí của ông:
Chói chói một vầng tuệ nhật; ùn ùn mấy đóa trà vân.
Tam giới soi hòa trên dưới; thập phương trải khắp gần xa.
Giải thoát lần lần nghiệp chướng; quang khai chốn mê tân.
Trần quốc xảy vừa mạt tạo; sưa hoa bỗng có trung thần. Vàng đúc lòng son một tấm; sắt rèn tiết cứng mười phân.
Trần kiếp vì đâu oan khổ; phương hồn đến nỗi trầm luân.
Tế độ dặn nhờ từ phật; chân linh ngõ được phúc thần.
Sau khi mất, ông được táng ở quê nhà.
Về sau, Lê Thái Tổ sau khi lên ngôi đã cho lập đền thờ ông ở quê, “sắc phong làm NGHĨA SĨ ĐẠI VƯƠNG, sai quan mỗi năm về tế”.
Sau cái chết bi hùng của ông, núi Lam Thành còn có tên là núi Nghĩa Liệt; bản xã nơi ông hy sinh cũng có tên là Nghĩa Liệt. Không chỉ ở Bình Hồ mà nhiều nơi ở xứ Nghệ cũng có đền thờ Nghĩa Liệt Vương Nguyễn Biểu.
Nghĩa Liệt Vương Nguyễn Biểu mất đã hơn 600 năm nhưng tinh thần yêu nước, sự trung thành và chí khí của ông vẫn còn tỏa sáng. Chúng ta vẫn thấy, lung linh nghĩa tình vua tôi sâu nặng giữa Trùng Quang Đế với ông.
TAG: thông điệp từ lịch sử Nguyễn Biểu tỉnh Hà Tĩnh thời Trần
 
Tin khác
[Ảnh] Đội hình 'U22 Việt Nam thu nhỏ
[Ảnh] Đội hình "U22 Việt Nam thu nhỏ" của U21 Hà Nội không thể gây bất ngờ trước U21 Viettel
Kinhtedothi - Dàn cầu thủ chất lượng của U21 Hà Nội không thể gây bất ngờ trước U21 Viettel trong ngày HLV Park Hang-seo dự khán tại vòng loại U21 Quốc gia 2020.
HLV Park Hang-seo triệu tập Văn Quyết và Tấn Trường trở lại ĐTQG
HLV Park Hang-seo triệu tập Văn Quyết và Tấn Trường trở lại ĐTQG
Kinhtedothi - Hôm nay (26/11), HLV trưởng Park Hang-seo đã chính thức đưa ra danh sách đề xuất triệu tập ĐTQG Việt Nam, hội quân đợt đầu tiên trong năm 2020 để chuẩn bị cho các mục tiêu, nhiệm vụ quan trọng sẽ diễn ra trong năm 2021.
Mardona- hai mặt của một cuộc đời
Mardona- hai mặt của một cuộc đời
Kinhtedothi-'Diego Mardona là thiên tài hào nhoáng, thiếu sót và nổi tiếng nhất của bóng đá thế giới' cây viết Mark Iwin của Sun nhận định.
Đại hội Hội Nhà văn Việt Nam khóa X, nhiệm kỳ 2020 - 2025: Kỳ vọng vào nguồn năng lượng mới
Đại hội Hội Nhà văn Việt Nam khóa X, nhiệm kỳ 2020 - 2025: Kỳ vọng vào nguồn năng lượng mới
Kinhtedothi - Sau 3 ngày diễn ra (từ 23 – 25/11), Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhà văn Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2020 - 2025 đã bế mạc, bầu ra Ban Chấp hành khóa mới gồm 11 thành viên. Với những gương mặt nổi bật, nhận được sự đồng thuận cao của các đại biểu, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam khóa mới được kỳ vọng truyền đi năng lượng mới, tích cực hơn và cùng nhau vạch ra “đại lộ” cho văn học Việt Nam trong 5 năm tới.
Huyền thoại bóng đá Diego Maradona qua đời ở tuổi 60
Huyền thoại bóng đá Diego Maradona qua đời ở tuổi 60
Kinhtedothi - Theo như báo chí Argentina, nhà vô địch FIFA World Cup 1986, cầu thủ bóng đá huyền thoại của nước này Diego Maradona đã qua đời ở tuổi 60.
Tiếc nuối một huyền thoại sân cỏ
Tiếc nuối một huyền thoại sân cỏ
Kinhtedothi-Ngôi sao bóng đá thế giới người Argentina Maradona vừa qua đời chỉ hai tuần sau khi phẫu thuật, thọ 60 tuổi. Bức ảnh cuối cùng cho thấy người đàn ông 60 tuổi đang mỉm cười bên giường bệnh, chống chọi với bệnh tật.
[Ảnh] Đình Trọng trở lại và ngoại binh nhận lương nửa tỷ mỗi tháng mang lại tín hiệu vui cho Hà Nội FC
[Ảnh] Đình Trọng trở lại và ngoại binh nhận lương nửa tỷ mỗi tháng mang lại tín hiệu vui cho Hà Nội FC
Kinhtedothi - Trung vệ Trần Đình Trọng và tân binh Geovane đã có mặt trong buổi tập đầu tiên của Hà Nội FC để chuẩn bị cho mùa giải mới 2021.
MU- Istanbul Basaksehir (4-1): Cú hích quan trọng
MU- Istanbul Basaksehir (4-1): Cú hích quan trọng
Kinhtedothi-Trong khuôn khổ lượt trận thứ 4, bảng H Champions League trên sân nhà Old Trafford, Manchester United đã xuất sắc "đè bẹp" đại diện đến từ Thổ Nhĩ Kỳ - Istanbul Basaksehir với chiến thắng 4-1. Không những trả được món nợ lượt đi để thua 1-2 mà họ đã tạo được sự đoàn kết trong đội bóng.
Quả bóng vàng Việt Nam 2019: 'HAGL là đội bóng chơi tốt tại V-League'
Quả bóng vàng Việt Nam 2019: "HAGL là đội bóng chơi tốt tại V-League"
Kinhtedothi - Theo chủ nhân Quả bóng vàng Việt Nam 2019 Đỗ Hùng Dũng, HAGL là đội bóng có khả năng chơi tốt tại V-League.
Nhiều mô hình xây dựng đời sống văn hóa sáng tạo
Nhiều mô hình xây dựng đời sống văn hóa sáng tạo
Ngày 25/11, Báo Hànộimới phối hợp với Sở VH&TT Hà Nội tổ chức tọa đàm trực tuyến với chủ đề “Nâng cao hiệu quả hoạt động đời sống văn hóa cơ sở, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh”.
Thể thao Việt Nam liên quan đến doping: Từ ý thức đến thiếu chuyên nghiệp
Thể thao Việt Nam liên quan đến doping: Từ ý thức đến thiếu chuyên nghiệp
Kinhtedothi - Theo như thống kê, 17 năm qua thể thao Việt Nam đã có tới 16 ca liên quan đến doping (chất cấm). Trong đó 2 ca mới nhất liên quan đến doping trong thi đấu thuộc về 2 vận động viên trẻ của môn cử tạ (Nguyễn Thị Thu Trang và Bùi Đình Sáng). Điều này khiến môn cử tạ Việt Nam có khả năng bị cấm dự Olympic.